Berlijn muziekstad 

Berlijn is meer dan alleen de Duitse hoofdstad en de Europese technohoofdstad. De stad is anno 2010 nog altijd the place to be voor musici en muziekliefhebbers van alle leeftijden. Journalist/muziekliefhebber Bram van Schaik deed, speciaal voor Arts & Auto, talloze memorabele hotspots aan.

 

Tekst Bram van Schaik

 

Beroemde muziekalbums uit The Big Hall By The Wall David Bowie - Heroes Iggy Pop - Lust For Life U2 - Achtung Baby Nick Cave and the Bad Seeds - Tender Prey Nina Hagen Band Depeche Mode - Some Great Reward
Berlijnse muziekfilms Christiane F. - Wir Kinder vom Bahnhof Zoo (Uli Edel, 1981) flüstern & SCHREIEN - ein Rockreport (Dieter Schumann, 1988) Lola rennt (Tom Tykwer, 1998) Berlin Calling (Hannes Stöhr, 2008) Achtung! Wir kommen (Carl G. Hardt, 2008)

Sometimes I’m feelin’ my soul is as restless as the wind. Maybe I was born to die in Berlin. Hoe dichter we Berlijn naderen, des te heviger wordt de verkoudheid. Even bekruipt me de twijfel of ik mijn missie, in enkele dagen een impressie opdoen van het overweldigende aanbod aan muzikaal vertier in deze metropool, wel tot een goed einde kan brengen. Born To Die In Berlin spookt door mijn hoofd, het slotstuk van het Ramonesalbum Adios Amigos met een tekst van de half-Amerikaans/half-Duitse bassist Dee Dee. Het zal toch niet gebeuren…?!

Dat ‘het’ niet gebeurt is vooral te danken aan mijn vrouw, die al kort na aankomst het comfortabele stoombad onder in het hotel ontdekt en mij twee dagen achtereen ‘ter kür’ stuurt. Zo kan het geplande programma zo goed als in zijn geheel worden afgewerkt. Alleen jazzclub A-Trane, ons doel tijdens de aankomstdag, hebben we wegens een ook nog eens tegenvallende reis – bijna twee uur vertraging wegens files – overgeslagen.

Jammer, dit door kenners aanbevolen etablissement ligt niet ver van het hotel aan dezelfde (Bleibtreu)straat in de wijk Charlottenburg en biedt avond aan avond vanaf 10 uur livemuziek.

 

The Ramones

Het is ons vierde bezoek aan Berlijn en het tweede dat in het teken staat van De Muziek. In mei 2005, enkele dagen na de opening van het imposante Holocaust-Mahnmal vlak bij de Brandenburger Tor, zagen we in de Columbia Club in Kreuzberg (in 1951 door de Amerikanen gebouwd als bioscoop, sinds kort C-Club geheten) het bijzonder hilarische Gabba Gabba Hey - The Musical. Dit muziektheaterstuk staat in het teken van de New Yorkse punkband The Ramones. Na Australië was Duitsland het tweede land waar deze productie – met eigen, Berlijnse crew – werd opgevoerd.

 

De diehard fan moet echt even slikken bij het van zo dichtbij aanschouwen van die overbekende traditionele bandoutfit

 

Ook al is de band in 1996 opgeheven en zijn sindsdien drie oerleden overleden, de Ramones blijft wereldwijd in de belangstelling staan. Beslist ook in Berlijn waar, na de musical, nu een heus museum aan de Fast Four is gewijd. Nou ja, museumpje dan, want het is niet meer dan een kloeke winkel, om de hoek bij de Neue Synagoge aan de Oranienburgerstrasse in Mitte, waar eigenaar Flo Hayler in een aardige vormgeving vele honderden items heeft uitgestald die hij sinds twee decennia verzamelt. De toewijding druipt ervan af en de diehard fan moet echt even slikken bij het van zo dichtbij aanschouwen van die overbekende traditionele bandoutfit die 2263 optredens werd gedragen: leren motorjack, Conversegympies en jeans-met-gaten. Ook hangen er enkele originele schilderijen van Douglas Colvin, de burgernaam van bassist-tekstdichter Dee Dee Ramone, wiens moeder een geboren Berlijnse is. Wie duizelt van de enorme collectie, kan bijkomen in het aangrenzende Café Mania waar lekkere bagels, donuts en cappuccino worden geserveerd.

 

Muzikale freakshow

Met 250 tot 300 locaties telt Berlijn een enorm aanbod aan muziekgelegenheden in alle soorten en maten. Van superprofessionele organisaties tot versgekraakte, amper gedoogde en zeker niet altijd makkelijk te vinden feestplekken. Van punkhol tot openlucht reggae- of technoclub en Paradiso-Tivoli-achtige popzaal tot de imposante O2 World waar 17.000 bezoekers in passen.

Hoewel onze verblijfsdata vaststonden, vonden we binnen die tijdspanne moeiteloos drie interessante uitstapjes. Natuurlijk, we konden Evelyn Evelyn, een project van Amanda Palmer (The Dresden Dolls) en troubadour Jason Webley, ook in de Amsterdamse Melkweg zien. Maar een tot in de puntjes verzorgde muzikale freakshow over een even verlegen als gestoorde Siamese tweeling – zo’n bizarre act die ook tijdens de Golden Twenties van de vorige eeuw had kunnen worden opgevoerd – landt veel beter in een Berlijnse theaterzaal die Babylon heet en waar een schare travestieten tot de inboedel behoort.

Ook voor het Engelse Faithless hadden we Nederland niet uit gehoeven, maar de kenner zal direct beamen dat deze enerverende danceact rond zanger/rapper Maxi Jazz en toetsenist/dj Sister Bliss, waar echte instrumenten worden gebruikt in plaats van louter draaitafels en computers, pas volledig tot zijn recht komt midden in de Europese technohoofdstad, in dit geval de kolkende zaal van het lang tevoren uitverkochte Huxleys Neue Welt.

Voordeel van beide zalen is dat er een U-bahnstation om de hoek is. Trouwens, de hele stad is bedekt met een ingenieus netwerk aan openbaar vervoer. Voor onze uitstapjes overdag kwam de (zelf meegebrachte) fiets bijzonder van pas. Dat wisten we al, Berlijn is een superfietsstad.

Hoe Berlijn ooit uitgroeide tot muzikaal episch centrum en die status nooit meer kwijtraakte, wordt prima beschreven in Muziekreis door het Berlijn van toen en nu, van jazzhel tot technohemel door historica Leonor Jonker. Het boek is tot stand gekomen op initiatief van de Nederlandse Evelyne Levêke, die smoorverliefd werd op de stad en er sinds een jaar groepen van vooral scholieren en studenten op sleeptouw neemt langs de vele memorabele plekken die her en der verspreid liggen. Ze begint dan vaak bij Clärchens Ballhaus aan de Auguststrasse, de plek waar het idee voor haar Berlijnproject ontstond. Een bezoekje aan deze ruim honderd jaar oude danszaal is een belevenis op zich, ook voor niet-dansers.

Wij zijn er op maandagavond, als na tienen de houten vloer met visgraatmotief wordt bevolkt door tientallen salsaliefhebbers. Van de krabbelaars, die net hun eerste lesje achter de rug hebben, tot de geroutineerde danstijgers, in alle gevallen straalt de lol ervan af en met weinig fantasie waan je je in het tijdperk waarin dit soort amusement de boventoon voerde. Elke dag heeft een thema: dinsdag staat in het teken van de tango, woensdag is er swing en ga zo maar door. Leuk weetje: het Ballhaus is te zien in Tarantino’s Inglourious Basterds.

 

Heilige grond

Focust de Nederlandse Levêke zich op een breed muzikaal terrein, inclusief de imposante hoek van de klassieke muziek, Thilo Schmied van Fritz Music Tours Berlin legt de nadruk op rock/punk en dance. Een bustocht met de in Oost-Berlijn geboren Thilo als goed geïnformeerde en welbespraakte gids is beslist de moeite waard. Zeker wanneer hij, zoals in mijn geval, de legendarische Hansa Ton Studio’s in de route opneemt. Het imposante gebouw rond de Meistersaal, dat zoals hij op foto’s toont lange tijd een eiland in een verder kaalgeslagen zone was, wordt inmiddels omgeven door zakelijke nieuwbouw.

Van binnen ademt het complex nog altijd de sfeer van de hoogtijdagen. In de statige Studio 2 op de eerste verdieping, door David Bowie omgedoopt tot ‘The Big Hall By The Wall’ omdat je vanuit de regiekamer zo over de muur in de wachttoren van de DDR-grenspolitie kon koekeloeren, kwamen talloze meesterwerken tot stand. Bowie zelf schiep er zijn fameuze album Heroes, terwijl in de op de begane grond gelegen Studio 3, die momenteel wordt verbouwd, het album Lust for Life van Iggy Pop tot stand kwam. Ook de Duitse punkdiva Nina Hagen, geboren in de Berlijnse wijk Friedrichshain, maakte haar doorbraakalbum in The Big Hall. Fans van deze artiesten, maar ook adepten van U2 of Depeche Mode, raken helemaal van de kook bij het betreden van de heilige grond, bezweert Thilo.

 

 

In de statige Studio 2, door David Bowie omgedoopt tot The Big Hall By The Wall, kwamen talloze meesterwerken tot stand

 

 

De bustour voert verder langs Hauptstrasse 155, het appartement waar Bowie en Pop in de jaren zeventig woonden en van waaruit ze hun luxe bestellingen deden bij KaDeWe, het superwarenhuis aan Kurfürstendamm. Die beroemde winkelstraat was in 1989 het vertrekpunt voor de allereerste Love Parade. Dit jaarlijkse dancefestijn groeide uit tot een massa-evenement en verhuisde om die reden naar de veel grotere Strasse des 17 Juni waar op het hoogtepunt in 2007 liefst 1,2 miljoen bezoekers werden geteld. Berlijn is zijn Love Parade voorlopig kwijt, het concept is tot 2011 in handen van organisatoren in het Ruhrgebied.

Thilo rijdt in een straf tempo langs een reeks illustere zaaltjes. Om te beginnen Knaack, begonnen als jeugdhonk in het DDR-tijdperk, nog tijdens dat regime omgetoverd tot punktempel, dé plek waar na die Wende Rammstein werd geformeerd en waar weer later Knorkator ontstond, een metalband met komische trekjes. Dan passeren we de Privat Club, waar het in Hamburg opgerichte Wir Sind Helden neerstreek toen de verhuizing naar Berlijn een feit was. En, onopvallend tussen de winkels, de beroemde punkclub SO36. Daar speelde ooit de Sex Pistols en vormde de uit Australië overgekomen Nick Cave zijn Bad Seeds, onder anderen met leden van de Berlijnse undergroundband Einsturzende Neubauten. Voorman Blixa Bargeld van dit met breekijzers en slijptollen opererende gezelschap was weer werkzaam in de Risikobar, ook al zo’n spraakmakend oord. SO36 werd onlangs op het nippertje van de ondergang gered door de lokale deelregering; de huisbaas wilde de huur opzeggen, maar het wijkbestuur oordeelde dat de club een grote culturele waarde heeft en dus is het huurcontract met tien jaar verlengd.

 

Gewilde Spree-oever

Geregeld moeten clubs omzien naar een andere locatie, blijkt uit Thilo’s relaas. Soms zijn het buren die reclameren omdat ze ontdekken dat hun nieuwe woning in een net ontwikkeld stadsdeel zich vlak bij een, niet zelden halfillegale club bevindt. Dan weer past een lang gedoogd feestoord niet meer in het bestemmingsplan. Zo moest Tresor, de in 1992 gestarte en wereldberoemde technoclub met fans op alle continenten, de oorspronkelijke locatie – de kelders van een voormalig warenhuis aan de prominente Leipzigerstrasse – verruilen voor een oude energiecentrale aan de Köpenicker Strasse.

Zo’n verhuizing wacht mogelijk ook reggaeclub YAAM en technoclub Maria am Ufer, beide op loopafstand van de East Side Gallery (een door vele kunstenaars beschilderd stuk Berlijnse muur aan de Mühlenstrasse) langs de rivier de Spree. De reden heet MediaSpree, een ambitieus bouwproject waarin tal van grote (media)ondernemingen zich een plaats langs de gewilde Spree-oever willen toe-eigenen. Muziekbedrijf Universal, MTV Duitsland en O2 World zitten er al, andere volgen.

Maar niet alle mooie initiatieven langs de Spree gaan ten onder, sommige zijn groot genoeg om zichzelf te bedruipen. Zoals club Arena, met daarnaast het Badeschiff (een heus zwembad – in de winter een saunacomplex – in een ponton in de Spree). Ook Radial System, eveneens aan de Spree, hoeft zich geen zorgen te maken. In een fraai verbouwd voormalig pompstation wordt een podium geboden voor allerlei soorten kunst, met nadruk op modern klassiek en jazz.

 

Een groet van bovenaf

Berlijn anno 2010 blijft meer dan de moeite waard voor musici en muziekliefhebbers in alle leeftijden. De eerste groep vindt talloze geestverwanten, goedkope studio- en woonfaciliteiten en altijd wel ergens een plek om te spelen. De liefhebber heeft oneindig veel keus: van internationale topartiesten in goed geoutilleerde zalen tot avontuurlijke ontmoetingen in pas gebouwde of herontdekte feestruimtes. En daarna afzakken in een van de vele kroegen die nooit dicht lijken te gaan; het begrip sluitingstijd geldt hier alleen voor winkels.

Als we na ons eerste uitstapje, op 1 mei, vanuit U-bahnstation Uhlandstrasse de Kurfüstendamm oplopen richting hotel, klinkt uit een café het overbekende 99 Luftballons. Een groet van bovenaf? Het moet haast wel, want zangeres Nena treedt uitgerekend die avond na heel lange tijd weer eens op in Amsterdam. Hebben wij weer.

 

 

Praktisch

Milieusticker

In steeds meer Duitse steden is een ‘Umweltzone’ (milieuzone) ingesteld, alleen toegankelijk voor personenvoertuigen met een milieusticker. Welke sticker een auto krijgt (rood, geel of groen) hangt af van de uitstoot en wordt bepaald aan de hand van het kenteken. De ‘Umweltzone’ Berlijn is alleen nog toegankelijk met een groene sticker, maar buitenlands gekentekende voertuigen met gele sticker worden heel 2010 gedoogd. In andere gevallen riskeert de bestuurder een bekeuring van 40 euro voor alle keren dat de auto staande wordt gehouden of geflitst, www.tuev-nord.nl.

 

Excursie Musik in Berlin

De Nederlandse Evelyne Levêke organiseert onder de vlag Sowieso 030 meerdaagse educatieve excursies langs talloze locaties die een rol speelden en spelen in de Berlijnse muziekhistorie, in hoofdzaak voor groepen scholieren en studenten. Aan bod komen o.a. Marlène Dietrich, de Tanzhäuser van de jaren dertig, de verwoesting van de Tweede Wereldoorlog en de wederopbouw, de jaren zestig en zeventig (DDR, tweedeling, punkscene), de electro/technoscene vanaf de eenwording en de huidige clubscene, www.sowieso030.com.

 

Berlin Music Tour

Onder de naam Fritz Music Tours leidt gids Thilo Schmied kleine en grotere gezelschappen per bus langs vele markante plekken uit de Berlijnse muziekscene, met de nadruk op rock/pop en dance. Thilo is een uitstekend verteller die historische weetjes prettig lardeert met anekdotes, van hemzelf of – op dvd – verteld door prominenten, en natuurlijk veel muziek. Van het Adlon hotel waar Michael Jackson zijn koter uit het raam liet bungelen, via clubs en hot spots naar de plek waar de Love Parade ontstond. Er is ook een wandeltour, terwijl eens per maand een bezoek aan de wereldberoemde Hansa Ton Studio’s op het programma staat, een must voor fans van David Bowie, Iggy Pop, Depeche Mode en U2, www.musictours-berlin.com.

 

Berlin WelcomeCard

‘Uw ticket voor de hoofdstad’ noemt toeristenorganisatie BTM de Berlin WelcomeCard. Dit handige pasje biedt voor een schappelijk bedrag onder meer vrij reizen met het openbaar vervoer (sneltram, metro, bus, tram), tegoedbonnen, aanbiedingen voor sightseeing, musea, attracties, podia, clubs, restaurants en meer. Er zijn kaarten voor 48 uur, 72 uur en vijf dagen, www.visitberlin.de.

Op de kaart

Grotere kaart weergeven