Bijzondere begrafenisrituelen van Sulawesi

111660-01In het hart van het Indonesische eiland Sulawesi ligt, hoog in de bergen, de regio Tana Toraja. De indrukwekkende architectuur van de dorpen en de eeuwenoude begrafenisrituelen van de bevolking trekken sinds de koloniale periode zowel wetenschappers als toeristen. Reisjournalist Walter de Vries nam er een kijkje.

Tekst: Walter de Vries | Beeld: Shutterstock

Net als de meeste bezoekers bereiken we Toraja, zoals het regentschap in het kort wordt genoemd, per auto vanuit Makassar, de in het zuiden gelegen hoofdstad van Sulawesi. Het fraai gerestaureerde Fort Rotterdam daar is een van de laatste overblijfselen van ons koloniale verleden, toen Sulawesi – het derde grootste eiland van de Indonesische archipel – nog Celebes heette.

Tot aan de havenstad Pare-Pare volgen we de kust en rijden door het land van de Buginezen, een roemrucht zeevaardersvolk dat bekendstaat om zijn karakteristieke schoeners. Na Pare-Pare kronkelt onze weg steeds verder de bergen in. Bij de top van Puncak Lakawan worden we gewezen op de ‘erotische’ berg Butu Kabobong. Er is weinig fantasie voor nodig om in de vormen de mannelijke en vrouwelijke genitaliën te ontwaren.

Diverse luchtvaartmaatschappijen vliegen vanaf Amsterdam – via Jakarta of Singapore – naar Makassar, vanwaar het zo’n 8 uur rijden is naar Rantepao. Hier zijn auto’s met chauffeur te huur (circa 35,- euro per dag) en brommers (circa 10,- euro). Openbaar vervoer ter plaatse is vrij omslachtig. De bezienswaardigheden zijn vrij toegankelijk. Bij een begrafenis wordt het op prijs gesteld als u een kleine donatie geeft. Ook zonder een bezoek aan een begrafenis is Toraja schitterend. Een goed restaurant in Rantepao is Gazebo met een dependance in de rijstvelden op de route naar Ke’te Kesu. Hoteltips van de auteur: het Toraja Heritage Hotel en Hotel Marante Toraja. Vrijwel alle op Indonesië gespecialiseerde reisorganisaties hebben Toraja in hun programma. Ook plaatselijk zijn tours naar Toraja te boeken.

Midden in Toraja ligt aan de Sa’dan-rivier de hoofdstad Rantepao, met aan beide kanten van de vallei een bergenreeks waarvan de toppen tot over de 2000 meter reiken. Tegen de hellingen zijn rijstterrassen aangelegd, die worden afgewisseld door tal van kleine nederzettingen met hun karakteristieke woningen en stukken (bamboe)bos. In de nabije omgeving van de hoofdstad bevinden zich enkele traditionele dorpen. Op nog geen half uur rijden ligt Ke’te Kesu, dat bestaat uit twee rijen schitterend gedecoreerde tongkans. Op de centrale pilaar van deze bootvormige houten huizen siert een houten buffelkop. Hieronder en erboven hangen tientallen buffelhorens. In de rijk gedecoreerde façade is in het houtsnijwerk ook een haan te zien. Deze wordt beschouwd als de bemiddelaar tussen hemel en aarde, want als de haan kraait, komt de zon op.

Ondanks de vele animistische invloeden in het dagelijks leven zijn de meeste inwoners van Toraja christen. De plaatselijke kerkleiders hebben de traditionele gebruiken zonder probleem in de christelijke rituelen opgenomen. Een van de opmerkelijkste hiervan zijn de begrafenissen, dé belangrijkste reden voor de meeste toeristen om Toraja te bezoeken.

111660-02Schuldvereffening

De begrafenisceremonie vol feestelijke traditionele dansen en muziek kan tot wel een week duren. Hoogtepunt zijn de rituele slachtingen van varkens en buffels, waarvan het aantal tot ver in de honderd dieren kan lopen. Het slachten is onderdeel van een symbolische schuldvereffening. Het systeem van het vereffenen van schulden, die zelfs kunnen zijn ontstaan door de voorouders, is zo ingewikkeld dat weinigen de precieze werking ervan kennen. Familie en gasten brengen de offerdieren mee als (gedeeltelijke) inlossing van zo’n schuld. Dit moet de geest van de dode rust geven. De dieren worden met een slag in de halsader neergestoken en bloeden snel dood. De smaak van het vlees wordt geroemd, omdat de dieren nooit hebben hoeven werken. Het nog warme bloed wordt opgevangen in bamboebuizen om in gerechten te worden verwerkt. In een restaurant in Rantepao proeven we de lokale specialiteit pa’piong, een mix van varkens- of rundvlees, groenten, kruiden en kokos, gestoofd in een stuk bamboe. Samen met de zwarte rijst en een glas Bintang bier smaakt het gerecht heerlijk.

Een andere specialiteit van Toraja is kopi luwak. Deze koffie wordt gemaakt van bonen die in de uitwerpselen van de luwak worden gevonden. Deze civetachtige komt alleen in Zuidoost-Azië voor en leeft van het vruchtvlees van de koffiebes. De niet verteerde boon wordt tot de inmiddels wereldberoemde koffie gebrand.

Levensgrote poppen

Bij een verblijf op Sulawesi hoort een bezoek aan Toraja’s rotsgraven, waar de doden als afsluiting van de begrafenisceremonie worden bijgezet. Een van de bekendste bevindt zich bij Lemo. Hoog in de opengehakte rotsen kijken de zogenaamde Tau Tau-beelden op de bezoekers neer. Deze levensgrote aangeklede houten poppen (sommige zelfs met bril en handtas) geven de geest van de overledenen een plaats in het rijk van de levenden. Onder in de rotsen zijn nissen uitgehakt, waar in het verleden de doden in houten kisten werden achtergelaten. Er zijn nog tientallen schedels en skeletten te zien.

Op een uur rijden hiervandaan liggen in de bosrijke heuvels de dorpen Sangalla en Pabaisenan, bekend om hun boomgraven. In de stam van een sagopalm is een opening gemaakt waarin te vroeg geboren en overleden baby’s worden ‘begraven’. De gedachte is dat de boom in de loop der tijd rond het lijkje dichtgroeit en de ziel beschermt. Met het groter worden van de boom komen de graven steeds hoger te liggen, zodat de ziel op die manier het hiernamaals bereikt. Een mooier ritueel rondom de dood kun je je niet voorstellen.

Kennismaking met Sulawesi

Kristalheldere meren, hagelwitte stranden, tropische regenwouden waar vogelaars hun hart kunnen ophalen en de fascinerende dodencultuur van de Toraja’s. Dit en nog veel meer wacht u tijdens de 23-daagse Djoser-rondreis over Sulawesi . Deze uitgebreide kennismaking met het vroegere Celebes start in het noorden en voert, via diverse nationale parken en de paradijselijke Togian-eilanden, naar het zuidelijk deel, naar de voormalige VOC-vesting Makassar, waarvandaan u weer terugvliegt naar Amsterdam. Tijdens deze groepsreis logeert u in verschillende accommodaties: van moderne hotels te midden van tropische tuinen, tot wat kleinere familiehotelletjes.

Prijs vanaf € 2795,- p.p. Inclusief o.a. uw vliegreis per Singapore Airlines, 20 overnachtingen met ontbijt (volpension op Togian en in Toraja), vervoer per airconditioned bus, Nederlandse reisbegeleiding ter plaatse, diverse excursies en een tweedaagse trekking in Torajaland. Exclusief o.a. eventuele deelname aan optionele excursies en € 20,- reserveringskosten. Aantal deelnemers: min. 12, max. 20. Als lezer van Arts en Auto ontvangt u een exclusieve korting op deze reis van € 75,- p.p. Vergeet u niet bij boeking code DjoserAA17 te vermelden. Voor uitgebreide reisinformatie en een overzicht van de vertrekdata djoser.nl.