Armand Girbes
Afschaffen eigen risico verdient betere analyse dan die van zorgeconomen
Het debat over het eigen risico in de zorg wordt te eenzijdig gevoerd, vindt Armand Girbes. Rekensommen van zorgeconomen zijn waardevol als óók de medische en maatschappelijke context worden meegenomen.
Al vele jaren debatteert de Tweede Kamer herhaaldelijk over de hoogte of het afschaffen van het verplichte eigen risico als onderdeel van de zorgverzekering. Voorstellen om het eigen risico af te schaffen stuiten voortdurend op het eenvoudige argument dat het afschaffen de kosten van de zorg verhoogt.
Het medische perspectief: vroeg behandelen bespaart geld
Laat ik u eerst meenemen met medisch inhoudelijk logisch redeneren vanuit mijn expertise. Een aandoening kan zich in een vroeg stadium manifesteren door lichte symptomen. Wanneer het een progressieve ziekte is, zullen de symptomen niet verdwijnen en ernstiger worden. De ziekte komt daarmee in een verder gevorderd stadium. Voor veel aandoeningen is dat slecht nieuws voor de patiënt. Veelal is de behandeling moeizamer, duurt langer, er kunnen ook complicaties van de ziekte zijn opgetreden die lang niet altijd omkeerbaar zullen zijn.
Naast het feit dat dit de kansen voor de patiënt in termen van uiteindelijke uitkomst en soms zelfs overleven verslechtert, kan het ook leiden tot veel meer kosten voor de maatschappij. In mijn boek Zieke Zorg bespreek ik daar verschillende voorbeelden van, waarbij het niet alleen om kosten gaat voor de behandeling van de patiënt, maar ook om kosten voor de maatschappij – niet alleen voor de patiënt maar voor zijn hele netwerk, gezin en familie.
Door een financiële drempel op te werpen, zullen mensen liever wachten tot de symptomen ernstiger zijn, voordat ze naar de medisch specialist willen
Door een financiële drempel op te werpen, zullen mensen, vooral de mensen voor wie het eigen risico relatief veel geld is, liever wachten tot de symptomen ernstiger zijn, voordat ze naar de medisch specialist willen. Dit is precies wat we in de praktijk zien gebeuren.
Wat zorgeconomen missen
Wanneer puntje bij paaltje komt, laat de politiek zich graag adviseren door zogenaamde zorgeconomen – hiermee worden gezondheidseconomen bedoeld. In de media zien we daarvan een beperkt aantal invloedrijke gezondheidseconomen herhaaldelijk verschijnen. Dat is een goede zaak, zolang hun expertise in de juiste context wordt geplaatst.
Een econoom zal de analyse vanuit economisch financieel perspectief maken en niet vanuit een dynamisch medisch perspectief. Dus wanneer de zorgeconoom zegt dat het afschaffen van het eigen risico zes miljard euro kost, is dat uitsluitend gebaseerd op een financieel economisch perspectief. De medische overwegingen nemen zorgeconomen echter niet mee.
De bedoeling van het eigen risico
De bedoeling van het eigen risico, in het Vlaams remgeld genoemd, is eenvoudigweg om het doen van een beroep op zorg te remmen. Naar goed Nederlands gebruik met de vele regeltjes zijn er vele uitzonderingen, waardoor huisartsen- en verloskundige zorg en zorg voor kinderen tot 18 jaar daar niet onder vallen. De zorgpremie kan ook lager zijn omdat een selecte groep die het eigen risico betaalt, méér betaalt. Met het eigen risico wil de overheid bovendien de burgers bewuster maken van de kosten van de zorg.
Wanneer een zorgeconoom zegt dat het afschaffen van het eigen risico zes miljard euro kost, is dat uitsluitend gebaseerd op een financieel economisch perspectief
Wat de cijfers werkelijk zeggen
Zorgeconomen beredeneren eenvoudigweg dat enerzijds met het afschaffen van het eigen risico de inkomsten uit eigen betalingen van verzekerden wegvallen. Dat is geen rocket science en het CPB (Centraal Planbureau) schat dit op 3,6 miljard euro. En anderzijds redeneren de economen van het CPB nog even verder dat mensen gewoon vaker naar het ziekenhuis en dokter gaan wanneer er geen eigen risico meer is. De onderbouwing van de economen van het CPB is een vrij eenvoudig model: tussen 2008 en 2013 werd het eigen risico verhoogd van 150 naar 350 euro en het CPB keek naar “het zorgverbruik”. En inderdaad, dat nam af door het verhogen van het eigen risico in de onderzochte periode. Tot zover een puur economische analyse over een korte periode.
Maar het Nivel-rapport Eigen risico in de zorgverzekering – uitgevoerd door het Nederlands instituut voor onderzoek van de gezondheidszorg – concludeert dat er geen overtuigend bewijs is dat het eigen risico leidt tot een daling van het totale zorggebruik.
Nog sterker, het rapport benoemt expliciet dat het eigen risico kan leiden tot uitstel of afstel van zorg, wat op langere termijn tot hogere zorgkosten kan leiden doordat aandoeningen verergeren. Ook wijst het rapport op onderzoek dat aantoont dat eigen risico betalingen bij chronische zieken juist leiden tot hogere totale zorgkosten. Zo kan uitgestelde zorg juist zowel medische als maatschappelijke kosten verhogen.
Het rapport benoemt expliciet dat het eigen risico kan leiden tot uitstel of afstel van zorg, wat op langere termijn tot hogere zorgkosten kan leiden
Een eerlijke kijk op misbruik
Het is ook goed te kijken naar iets wat alle medisch specialisten/huisartsen op de polikliniek, huisartsposten en Spoedeisende Hulp kennen: er is inderdaad een groep patiënten die zich te pas en vooral te onpas melden met onbeduidende klachten, vaak ook nog buiten kantooruren. De angst dat deze groep groter wordt bij het afschaffen van het eigen risico is niet denkbeeldig.
Ofschoon mij geen gevalideerde gegevens bekend zijn over hoe groot deze groep is, is mijn educated guess dat het een relatief kleine groep is, maar wel een groep die veel hinder kan veroorzaken. Specifieke op maat gesneden maatregelen tegen dit gedrag zouden naar mijn mening goed mogelijk zijn en vastgesteld kunnen worden, waarbij publiekseducatie een eerste vereiste is.
Een bredere blik nodig
Wat onomstotelijk vaststaat, is dat de totale premie-inkomsten voor zorgverzekeraars omlaaggaan wanneer het eigen risico verdwijnt en de premies onveranderd blijven. Misschien dat de economen kunnen berekenen of de zorgpremies onveranderd of zelfs verlaagd kunnen worden wanneer we iets doen aan de overbodige administratieve en bureaucratische taken in de zorg, zoals ik onlangs in een interview aangaf.
Met deze column wil ik bepleiten dat niet alleen economen, maar ook medisch experts die klinisch kunnen redeneren, en maatschappelijke deskundigen worden betrokken bij het bepalen van het zorgbeleid. En dat journalisten wat meer te rade gaan bij de medisch inhoudelijke experts in plaats van alleen de zorgeconomen te raadplegen. Politici varen nou eenmaal vaak op journalistieke verslagen. Zo kan er beter worden gekeken naar de effecten op de gezondheid van mensen en de maatschappelijke kosten op de langere termijn.
Het is goed om te beseffen dat beslissingen over het eigen risico niet alleen over geld gaan, maar ook over gezondheid en toegankelijkheid van zorg voor iedereen. Een balans tussen financiële haalbaarheid en goede zorg blijft essentieel.
2 reacties
Het CPB beslist over de hoogte van het eigen risico.
De veertien “wetenschappelijke adviseurs” van het CPB zijn vrijwel uitsluitend economen, beleidsanalisten en specialisten in leiderschap en organisatie, met slechts één adviseur met een achtergrond in health economics and health policy.
Tel uit je “winst”.
Is er iemand van deze economen op de hoogte van de kosten van zorgmijding? Zouden die kosten niet het veelvoud kunnen zijn van die 4 tot 5 miljard euro?
In de USA, bekend met hogere eigen risico’s en de gezondheidseffecten daarvan, is uitgebreid onderzoek gedaan.
Resultaten? Evidence based?
“Conclusion
Avoiding medical care, especially for financial or systemic reasons, often results in higher overall healthcare costs due to the progression of untreated conditions and increased use of emergency or intensive services. Addressing barriers to timely care—particularly for vulnerable populations—can help reduce long-term healthcare expenditures and improve health outcomes.”
Penny wise ( economen) , bur pound foolish ( zorg) .
E.Kriek
4 juli 2025 / 22:05BUT pound foolish natuurlijk. En nu inhoudelijk:
Een paar voorbeelden:
1. Mondzorg: Het opnemen van mondzorg in het basispakket zou jaarlijks €1,1 tot €1,8 miljard aan zorgkosten kunnen besparen, doordat problemen eerder worden behandeld.
2. Hart- en vaatziekten: Zorgmijding bij hart- en vaatziekten kost de maatschappij circa €1,5 miljard per jaar, waarvan €800 miljoen aan directe medische kosten en €700 miljoen aan productiviteitsverlies.
3. Diabetes: Zorgmijding bij diabetes leidt tot circa €1 miljard extra kosten per jaar, door verergering van de ziekte en meer spoedeisende hulp.
4. Gehoorproblemen: Jaarlijks kost zorgmijding bij gehoorproblemen circa €100 miljoen extra.
5. Kanker: Uitstel van screening en behandeling leidt tot fors hogere kosten en slechtere uitkomsten, zoals blijkt uit zowel Amerikaanse als Nederlandse cijfers.
De behandeling van kanker is in het algemeen buitengewoon duur. Het gevolg van het mijden van vroegdiagnostiek laat zich raden.
E.Kriek
4 juli 2025 / 22:11