Jamilah Sherally
Circulair consent
Het huidige model van informed consent draait vaak meer om juridische bescherming van instellingen dan om daadwerkelijke keuzevrijheid voor deelnemers, schrijft Jamilah Sherally. Ze pleit daarom voor circulair consent: een doorlopend proces van toestemming gebaseerd op vertrouwen, wederkerigheid en met oog voor iemands context en positie.
In 1932 startte in de Verenigde Staten een onderzoek naar de langetermijneffecten van syfilis. Honderden zwarte mannen uit Alabama werden gerekruteerd met de belofte van gratis medische zorg. Artsen onderzochten hen regelmatig, hielden hun ziekteverloop nauwkeurig bij en verzekerden hen dat ze deelnamen aan een belangrijke wetenschappelijke studie.
Jaren verstreken. Penicilline werd breed beschikbaar. Desondanks bleven de mannen onbehandeld. De studie duurde tot 1972. Veertig jaar lang werd hun diagnose verzwegen, kregen ze placebo’s en ondergingen ze schijnprocedures voor wat hun artsen ‘bad blood’ noemden.
De publieke verontwaardiging over de Tuskegee Syphilis Study leidde tot strengere ethische richtlijnen. Sindsdien is informed consent een vereiste binnen medisch onderzoek en zorg. De principes zijn helder: mensen moeten goed geïnformeerd een vrijwillige keuze kunnen maken. Ethische commissies werden opgericht om het publieke vertrouwen te waarborgen en deelnemers aan onderzoek te beschermen.
‘Veertig jaar lang werd hun diagnose verzwegen, kregen ze placebo’s en ondergingen ze schijnprocedures voor wat hun artsen ‘bad blood’ noemden’
Maar was het werkelijk een gebrek aan ethische kaders dat leidde tot de mensenrechtenschendingen in Tuskegee? Beschermen ethische commissies wel echt, of bevestigen ze juist de machtsverhoudingen die ze zouden moeten doorbreken? Draait informed consent daadwerkelijk om keuzevrijheid, of vooral om juridische afdekking?
Afhankelijkheid
Ons huidige model reduceert ethiek tot een standaardformulier, zonder oog voor het echte ‘bad blood’ van een ongelijke samenleving. Voor velen, zeker degenen die zich al in een juridisch doolhof bevinden, staat de handtekening op de stippellijn eerder voor afhankelijkheid dan voor bescherming. Door te tekenen vervalt zowel de aansprakelijkheid van het instituut als de controle van de deelnemer.
Zo ook in mijn eigen onderzoek met ongedocumenteerde migranten en vluchtelingen. In plaats van geruststelling te bieden, vergrootte het informed consent-formulier eerder de scepsis naar een systeem van uitsluiting en institutioneel racisme. Wanneer deelnemers wél besloten mee te doen, was dat niet vanwege een papiertje dat hen ‘anonimity’, ‘safe storage of data’ of ‘voluntary participation’ garandeerde. Ze stemden toe omdat ze vertrouwen hadden in ons team en de meerwaarde van het project zagen.
‘Stel je voor dat toestemming geen eenmalige handtekening is, maar een doorlopend gesprek’
Misschien is het tijd om onze ethische commissies te herzien. Stel je voor dat toestemming geen eenmalige handtekening is, maar een doorlopend gesprek – waarin onderzoekers regelmatig checken of deelnemers zich nog veilig en gehoord voelen. Geen standaardformulier, maar gezamenlijke afspraken, afgestemd op iemands context en positie.
Circulair consent betekent dan dat je blijft afstemmen, luisteren, bijstellen. Zo’n benadering vereist meer tijd, meer empathie en misschien ook meer risico – maar het levert iets fundamenteels op: echte betrokkenheid, gebaseerd op wederzijds vertrouwen. Dáár ligt de werkelijke bescherming.