Lamiek Westerhof

Lamiek Westerhof

‘Professor Anne Merriman was pionier van de palliatieve zorg in Afrika’

Op 18 mei 2025 overleed in Kampala professor Anne Merriman. Huisarts en oud-tropenarts Lamiek Westerhof deelt herinneringen aan haar: ‘een visionaire arts en onvermoeibare pleitbezorger voor palliatieve zorg in Afrika’.

Lamiek Westerhof en Anne Merriman

Op 18 mei 2025 overleed in Kampala professor Anne Merriman, een visionaire arts en onvermoeibare pleitbezorger voor palliatieve zorg in Afrika. Voor veel collega’s in Nederland is haar naam wellicht onbekend, maar in Afrika wordt zij herinnerd als de ‘moeder’ van de palliatieve zorg.

Hoewel Anne Merriman van Britse afkomst was, sluit haar levenswerk nauw aan bij de lange Nederlandse traditie van artsen die werken in lage-inkomenslanden. Haar visie resoneert sterk met het ethos van de Nederlandse tropenarts: praktische inzet voor mondiale solidariteit in de zorg.

Haar drijfveer was eenvoudig maar krachtig: “No one should die in pain”

Mijn eerste echte ontmoeting met haar werk – en haar geest – vond niet plaats in een conferentiezaal of via een wetenschappelijk artikel, maar in de heuvels van Noordwest-Tanzania, in Rubya Hospital. Toen ik daar in 1995 als tropenarts begon te werken, zag ik vrijwel dagelijks mensen in de laatste fase van hun leven. Vaak waren het patiënten met kanker of gevorderde HIV, die leden aan hevige pijn, ademnood of diepe angst.

Palliatieve zorg met adequate pijnbestrijding thuis, zoals wij die in Nederland kennen, bestond er niet. In het ziekenhuis was ik afhankelijk van morfinetabletten die soms heimelijk door bezoekers uit Nederland in koffers werden meegenomen. In die jaren was morfine voor districtsziekenhuizen in Tanzania simpelweg niet beschikbaar.

Levensmissie

Anne Merriman werd geboren in Liverpool. Op haar achttiende trad ze toe tot de Ierse congregatie ‘Medical Missionaries of Mary’ en werd ze in Dublin opgeleid tot arts. Ze werd uitgezonden naar Nigeria. Later verliet ze de congregatie en vertrok naar Singapore, waar zij als eerste arts een programma voor palliatieve zorg opzette. In 1993 richtte zij Hospice Africa Uganda (HAU) op en was ze medeoprichtster van de African Palliative Care Association (APCA).

Vanuit Kampala begon ze aan haar levensmissie: palliatieve zorg, inclusief pijnstilling, toegankelijk maken voor iedereen, ongeacht afkomst. Haar drijfveer was eenvoudig maar krachtig: “No one should die in pain”.

Vanuit Kampala begon ze aan haar levensmissie: palliatieve zorg, inclusief pijnstilling, toegankelijk maken voor iedereen, ongeacht afkomst

In nauwe samenwerking met het Oegandese ministerie van Volksgezondheid introduceerde zij lokaal geproduceerde morfinedrank als essentieel geneesmiddel, dat kosteloos werd verstrekt aan patiënten met kanker of HIV/AIDS. Deze innovatieve aanpak werd overgenomen in nationale richtlijnen en vormde een model voor andere landen in de regio.

Bespreekbaar

Terug in Nederland, als huisarts, bleef ik betrokken bij Rubya Hospital. Dankzij de steun van professor Merriman lukte het in 2014 om een palliatief zorgprogramma op te starten. Verpleegkundig docenten van haar instituut HAU reisden naar Rubya om artsen, verpleegkundigen en community workers te trainen. Toegewijde, inspirerende docenten die met veel gevoel de culturele gevoeligheden rond dood en pijn bespreekbaar wisten te maken – en die het vertrouwen van zorgverleners wonnen om het taboe op morfinegebruik te doorbreken.

Dankzij haar invloed wordt morfine drank nu in Rubya geproduceerd. Verpleegkundigen en artsen voelen zich bekwaam om palliatieve zorg te geven. Jaarlijks ondersteunt ons team +/- 350 patiënten en hun families in een fase van het leven die voorheen getekend werd door machteloosheid en pijn.

In februari van dit jaar bezocht ik haar voor het laatst, in haar huis in Kampala. We spraken over haar zorgen over de toekomst van palliatieve zorg voor de meest kwetsbaren in deze harde tijden. Hoe kon het door haar opgerichte – en inmiddels grootste – opleidingsinstituut voor palliatieve zorg in Afrika blijven voortbestaan?

Moge haar visie voortleven, en ons blijven inspireren om ook vanuit Nederland te blijven streven naar toegankelijkheid en menselijkheid in de zorg. Niet alleen in ons eigen land, maar juist ook in landen waar de armste en meest kwetsbare mensen leven.

“No one should die in pain.” Die ene zin leeft voort in Rubya – in elke patiënt die in vrede mag sterven, en in elke zorgverlener die daar vandaag de dag is opgeleid.

Dank je wel, lieve professor Anne Merriman, voor je compassie en toewijding aan het verlichten van menselijk lijden, en je onverzettelijkheid om rechtvaardigheid te brengen in de wereld van de medische zorg.

Delen