Armand Girbes
Wie niet vóór mij is, is tegen mij
In deze tijd voert men discussies op een manier die geen ruimte laat voor een middenpositie, neutraliteit of nuance, stelt Armand Girbes. “Alles minder dan totale instemming maakt je tot vijand.”
Deze aan Jezus toegeschreven uitspraak (Mattheüs 12:30 en Lucas 11:23), letterlijk “Wie niet met Mij is, die is tegen Mij, en wie niet met Mij bijeenbrengt, die verstrooit”, lijkt kenmerkend voor hoe we tegenwoordig discussies voeren.
Het is geen nieuw fenomeen. Lenin gebruikte een variant tijdens de Russische Revolutie en na 9/11 gebruikte president George W. Bush een soortgelijke retoriek: “You’re either with us, or you’re with the terrorists”.
De uitspraak vertegenwoordigt een zwart-wit-denkwijze die geen ruimte laat voor een middenpositie, neutraliteit of nuance. Het is een retorische techniek die door de geschiedenis heen vaak is gebruikt in situaties van conflict of ideologische strijd. Je hebt niet veel analytisch vermogen nodig om te zien dat deze retorische techniek momenteel veel gebruikt wordt, zelfs door mensen van wie je beter mag verwachten, zoals journalisten en wetenschappers.
Verwijten
Onlangs schreef ik naar aanleiding van het kamerdebat over oversterfte, een kritische opinie over het rapport van NIVEL over dit onderwerp. Mijn verwachting was dat veel politici zich zouden beroepen op dit door ZonMw gesubsidieerde rapport. Daarom leek het me verstandig in een grote landelijke krant te wijzen op ernstige tekortkomingen van dat onderzoek. De krant gaf me de vrije hand, met een limiet van 500 woorden.
Een retorische techniek die door de geschiedenis heen vaak is gebruikt in situaties van conflict of ideologische strijd
De kern van het betoog was dat de gehanteerde methoden en resultaten de conclusies – oversterfte onder ongevaccineerden en ondersterfte onder COVID-gevaccineerden – niet rechtvaardigden. Als reviewer van meerdere hoog aangeschreven tijdschriften leek het me gepast om mijn expertise op een onderbouwde manier te delen met een breder publiek. Toch waren enkele reacties verbijsterend. Ze pasten precies bij de verwijten die ik tijdens de pandemie vaker kreeg wanneer ik kritisch was op het ‘standaard narratief’: “Je voedt de ‘wappies’ en ‘antivaxxers’ en dus ben je verkeerd bezig”.
Het past helemaal in de tijdsgeest. Omgekeerd overigens ook, wanneer je op basis van de beschikbare literatuur de gunstige effecten van het COVID-vaccin besprak, werd je als slaaf van de farmaceutische industrie neergezet.
Klimaatontkenner
Kritiek leveren op het Nederlandse stikstofbeleid of de gehanteerde modellen? Dan ben je een klimaatontkenner. Zorgen uiten over de milieuschade van windmolens? Klimaatontkenner. Wanneer je de effectiviteit van een bepaalde maatregel ter discussie stelt of er vragen over stelt – bijvoorbeeld CO2-tax of subsidies voor hernieuwbare energie – krijg je, nog voor je uitgesproken bent, het label van klimaatontkenner, ook als je de onderliggende wetenschap niet ontkent. In feite leidt het geven van iedere kritiek op het zogenaamde klimaatbeleid tot een veroordeling dat je een klimaatontkenner bent.
De uitdrukking “wees met mij” is veranderd in een moderne lakmoesproef. Alles minder dan totale instemming maakt je tot vijand. Anders gezegd, als je niet 100 procent steun geeft aan het ‘redden van het klimaat’, een overigens volstrekt idiote uitdrukking, dan ben je een klimaatontkenner.
Alles minder dan totale instemming maakt je tot vijand
Als je een onderzoek bekritiseert dat concludeert dat COVID-vaccinatie ondersterfte veroorzaakt, ben je een antivaxer. Zo zijn er tal van onderwerpen waar het nauwelijks nog mogelijk is een genuanceerd oordeel of mening over te geven. Complexe kwesties worden gereduceerd tot simpele loyaliteitstests.
Nu had ik deze retorische technieken al wel gezien in mijn vroege jeugd op het schoolplein van de lagere school, soms gevolgd door een korte fysieke schermutseling. Nu zijn ze gemeengoed geworden onder volwassenen en zelfs wetenschappers, als een retorische moker. Maar de basis van alle kennis en wetenschap is twijfel in combinatie met nieuwsgierigheid. Dat is niet compatibel met ‘wetenschappers’ of journalisten die alles zeker denken te weten en die retorische moker maar al te snel hanteren.