Emma Bruns

Emma Bruns

Niet alle helden hebben een mes

Emma Bruns heeft als chirurg het mes neergelegd. Dat is geen keuze tegen het vak of tegen de zorg, schrijft ze. “Een openhartoperatie is spannend, maar de triomf op andere onderdelen van de zorg kan minstens zo groot zijn.”

De triomf van een voltooide stoel of stapelbed is in menig huishouden in Nederland en een bekend fenomeen. Zelfs dusdanig dat er een heus verschijnsel naar is vernoemd: het IKEA-effect. Het voldane gevoel dat onze hersenen vult als we zelf iets ‘gemaakt’ hebben. En dat geldt niet alleen voor de maker. Ook de ontvanger van zelfgemaakte tekeningen, stukken appeltaart of gebreide sjaals, waardeert het gebaar van mens tot mens, hoe onbeholpen ook.

Vertrek

Een paar weken geleden kondigde ik mijn vertrek uit de chirurgie aan in de NRC. Onderdeel daarvan was een bijsluiter die de minder fraaie bijwerkingen van dit vak illustreerde. Dit bleef niet onopgemerkt. Er volgden vele persoonlijke en minder persoonlijke reacties. Medelijden, teleurstelling en zelfs enige boosheid. Collega’s toonden zich als heuse artsen: betrokken, empathisch en niet per se zonder mening, ten aanzien van het systeem, van mijn opleiders, van mij.

Want juist een vak als de chirurgie, een vak wat iets van je vraagt, dat is toch ook een medicijn? Een remedie in een wereld vol bullshitbanen en praatjesmakers. Een vak waarin je dagelijks het IKEA-effect met beide handen ervaart. In de ogen van je patiënt ben je soms een kleine en soms zelfs best een grote held. Het is een medicijn tegen de leegte die leeftijdsgenoten met een baan achter een computer of met eindeloos veel vergaderingen dagelijks ervaren.

Je doet iets tastbaars: een abces ontlasten vol met pus, een gebroken bot weer feilloos op z’n plek zetten, een verstopt vat weer laten stromen. Er zijn weinig dingen die meer voldoening geven. Een ambacht wat je jaren kost, maar waarmee je dan ook echt een verschil kan maken. Als je een held kunt zijn, dan stop je toch niet zomaar mee?

Gemijmer

Wat ik dan wel ging doen. Het was de meest gestelde vraag. Besturen? Politiek? Praktisch en resultaatgericht als we in dit land zijn is dat een logische reactie. Je baan opzeggen, tot daaraantoe. Maar geen gepieker of gemijmer. Maakt me niet uit dat je twintig jaar jezelf in een ziekenhuis hebt opgesloten en dus geen idee hebt wat er nog meer mogelijk is. Niet te lang treuzelen, je bent jong, je kan wat: hup, aan de slag.

‘Wat ik dan wel ging doen. Het was de meest gestelde vraag’

Misschien is dat ook eigen aan wat we verlangen van ‘helden’. Er is geen actiefilm, geen ziekenhuisserie, geen sprookje waar de held eens even rustig gaat zitten nadenken om tot een eureka te komen. Ik begreep het. Ik hou nog steeds van de chirurgie. Zintuiglijke helden zijn zalig. De Japanse kok die een tonijn kan fileren als een kroonjuweel; de voetballer die met buitenkant voet de bal in de kruising jaagt; de pianist die achteloos zacht Beethovens jazz ten gehore brengt; de danser die lichtvoetig energiek over het podium heerst.

Spiegel

Daarom viel ik destijds ook voor de chirurgie. Het vak dat ondanks computers, robots en a.i. een buik met de handen onderzoekt, een amputatie verricht met het mes, een incisie maakt op het oog. Maar eigenlijk was ik ook zelf betoverd door mijn zintuigen. Naar aanleiding van de gesprekken die ik met mensen had over mijn vertrek voelde ik dat ik meer een spiegel was dan een gebeurtenis. Velen noemden het dapper. Maar wat is er eigenlijk dapper aan ergens mee ophouden. Anderen wilden me graag uitleggen hoe het hun was gelukt om het toch vol te houden. Of ik niet liever uroloog wilde worden? Internist? Psychiater? Nee.

Ik dacht aan de mensen die de afgelopen eeuwen een verschil hadden gemaakt in de gezondheidszorg. Die geen tientallen, maar tienduizenden levens hadden gered. Dat waren in ieder geval geen chirurgen, misschien zelfs wel geen artsen. Ik dacht aan de Nederlandse ingenieur Charles T Liernur (1828-1893), wiens naam ik overigens ook moest opzoeken. Hij was de bedenker van het zogenaamde ‘liernurstelsel’, beter bekend als ons huidige riool. Door ervoor te zorgen dat menselijke uitwerpselen niet zomaar door de stad dreven, nam de kans op gevaarlijke infectieziekten gigantisch af.

Ik dacht aan Antoni van Leeuwenhoek (1632-1723) die de lenzen van de microscoop dusdanig verbeterde dat we voor het eerst in staat waren om micro-organismen beter te bestuderen. Ik dacht aan de tuiniers, de muzikanten, de architecten, de schilders en de beeldhouwers die schoonheid hebben gebracht in het leven van iemand die ziek was. Misschien zelfs wel genezing.

‘Mijn keuze om het mes neer te leggen en mijn witte jas uit te doen is geen keuze tegen het vak of tegen de zorg’

Mijn keuze om het mes neer te leggen en mijn witte jas uit te doen is geen keuze tegen het vak of tegen de zorg. Juist in een tijd dat patiënten maar ook zorgverleners zelf steeds meer een nummer in een systeem dreigen te worden, is de zintuiglijkheid van groot belang. Wat we ons kunnen voorstellen, daar kunnen we empathie voor opbrengen. En waar we empathie voor kunnen opbrengen, daar kunnen we voor zorgen.

Meer dan een systeem en kostenpost

Maar om de komende jaren tien miljard te bezuinigen is het van belang dat we de zorg zien als meer dan een systeem dat zieke mensen repareert, oplapt, in leven houdt. Meer dan een kostenpost van dure medicijnen, vergrijzingsgolven en welvaartsziekten. Zorg beperkt zich niet tot witte jassen of blauwe pakken. Zorg begint bij wat er in de supermarkt ligt, welke algoritmes we ons leven laten bepalen, wie we ons land laten regeren. Het zal een uitdaging zijn om dat net zo spannend te maken als een openhartoperatie, maar als ons dat lukt, is de triomf minstens zo groot.

Delen