Anja de Bok
Ook bij mooi weer externaliseren we
Wanneer omstandigheden uitnodigen tot keuzes, blijken we verrassend vindingrijk in het verklaren van wat we wel en niet doen, weet gz-psycholoog Anja de Bok.
‘IJs en weder dienende’: als de omstandigheden het toelaten. Een gezegde uit de schaatswereld, en de afgelopen dagen ineens weer opvallend actueel. Dit winterse weer brengt dynamiek — niet alleen op de weg, maar ook in ons gedrag.
Durf je eerlijke afwegingen te maken en daar ook voor uit te komen? Zonder smoesjes. Durf je te zeggen dat je bang bent voor de gladheid en de weg niet op durft? Logisch en legitiem, maar voor sommigen toch een worsteling. Ook al ben je óók een durfal wanneer je durft toe te geven dat je iets niet durft. Zelfs als dat scheve blikken oplevert.
En dan is er nog die andere vraag: is de gladheid een reëel bezwaar, of soms ook een handig excuus om niet in de file te hoeven glibberen richting afspraak?
‘Dit winterse weer brengt dynamiek — niet alleen op de weg, maar ook in ons gedrag’
Meneer en mevrouw Jansen zijn boos op elkaar en komen voor relatiegesprekken. Zij wil nog een poging doen maar ze ‘geeft geen cent meer voor de relatie’. Hij zit er beteuterd bij. ‘Ja, ik zat fout’, zegt hij, maar zijn spijt is niet voelbaar. ‘Ik had niet stiekem zoveel geld moeten uitgeven (bij online gokken) maar…’ en nu blijkt waarom zijn spijt niet voelbaar is: ‘het is ook niet makkelijk voor mij, getrouwd zijn met jou’. ‘Alsof dat het excuus is voor wat jij mij hebt aangedaan’, sneert zij hem toe.
Boos of bang?
‘Externaliseren’ is een psychologisch fenomeen. We doen het wanneer we onhandig zijn in onze emotieregulatie en emotionele communicatie. We worden boos als we bang zijn. We tuigen dit gedrag op met allerlei rationalisaties waardoor we onszelf in het gelijk stellen en de oorzaak of schuld buiten onszelf leggen. ‘IJs en weder dienende’ als excuus.
Overigens externaliseren we ook bij mooi weer, het hele jaar door. ‘Ik kon er niks aan doen dat die vrouw op straat werd lastiggevallen; er stonden mensen veel dichterbij dan ik en die deden ook niks’, ‘Zie je wel, ik heb ook altijd pech in mijn leven’, ‘ik word altijd gekwetst’. Of Rutten die zijn niet actieve herinnering de schuld geeft. Of een land dat oorlog blijft voeren ‘we moeten wel want we zijn aangevallen’. Externaliseren is in zwang en wordt zelfs beloond met bijvoorbeeld een huis-make-over op tv. ‘Claudia heeft zo’n pittig jaar achter de rug vol ellende dat we haar hebben uitgekozen’.
Afweermechanisme
De we-vorm is van toepassing want we externaliseren allemaal. Als kind beginnen we ermee omdat onze hersenen nog niet anders kunnen. We gaan er als volwassenen vaak mee door wanneer we ons in het nauw voelen, schrikken, onzeker of bang zijn. Externaliseren behoort tot de veel gebezigde afweermechanismen van de menselijke soort. Het is erg handig om het te herkennen. Zo kunnen we handiger worden in onze eigen emotionaliteit en sociaal weerbaarder.
2026, een nieuw jaar. Natuurlijk wens ik je alle goeds, geluk en gezondheid. Maar we weten allemaal dat het niet altijd gaat zoals we willen, wensen en hopen. Er gaat tegenslag zijn. Ik wens jou (en mijzelf) een dappere persoonlijke beleving van dit nieuwe jaar, vol zelfreflectie, emotionele handigheid en weerbaarheid. Ook bij tegenslag. Juist bij tegenslag.
* Om de privacy van de cliënt te waarborgen, zijn de namen gefingeerd