Mariska Koster

Mariska Koster

Blauwe kankercellen, anti-blauwe geneesmiddelen

De wetenschap loopt te ver voor op de registrerende autoriteiten, ziet Mariska Koster. Sommige patiënten krijgen geen toegang tot een bewezen effectief middel tegen kanker, omdat dit medicijn alleen geregistreerd staat voor een (ander) bepaald type kanker.

Een kankergezwel bestaat uit cellen. Je kunt je zo’n gezwel voorstellen als een ondoorzichtig zakje, vol met kralen. Als je wilt weten wat voor kralen, moet je er een handje uitnemen.

En kijk, alle kralen zijn blauw. En dan hoop je dat in het medicijnkastje het middel Anti-Blauw op de plank staat. Vaak is dat zo, en dan geef je Anti-Blauw. En de blauwe kralen verdwijnen als sneeuw voor de zon.

In de echte wereld zijn de kralen cellen, en is de kleur blauw een specifieke eigenschap van die cel, een driver mutation. Het geneesmiddel Anti-Blauw is een tegen die eigenschap gericht middel, een targeted agent. Dit gaat goed wanneer je de driver mutation kent en kunt aantonen, en wanneer er inderdaad een targeted agent beschikbaar is.

Op beide punten kan het fout gaan. De mutatie is bekend, maar er is (nog) geen werkzaam middel tegen ontwikkeld. Een voorbeeld hiervan is het K-ras oncogen, al tientallen jaren bekend. Of het middel is er wel, maar de mutatie kan (nog) niet worden aangetoond. Dit was het geval in het begin van deze eeuw bij het middel gefitinib. Dat werkt op een mutatie in een bepaalde receptor, maar die was nog niet aantoonbaar toen het middel op de markt kwam.


Traditioneel wordt kanker ingedeeld naar het orgaan van herkomst


Bij de registratie van gefitinib leidde dit tot problemen. De laatste grote trials waren negatief, het middel werkte niet goed genoeg. Enkele jaren later, toen het wel mogelijk was om die receptormutatie in beeld te brengen, heeft men nog eens naar die trial gekeken. Het bleek dat in de met gefitinib behandelde groep veel minder mensen zaten met die mutatie dan je op basis van toeval had verwacht. Daarmee was de verloren registratie niet gered, inmiddels waren er ook concurrenten op de markt gekomen. Sneu voor de fabrikant, the second mouse got the cheese.

Traditioneel wordt kanker ingedeeld naar het orgaan van herkomst. Als het oorspronkelijke gezwel in de borst zat, is het borstkanker, ook als uitzaaiingen in lever, botten of hersenen zitten. Geleidelijk wordt steeds meer bekend over specifieke eigenschappen van tumorcellen. Die mutaties hebben afkortingen als EGFR, ALK, BRAF, Her2Neu. Maar nog steeds kijken we naar de plaats van herkomst. EGFR en ALK komen veel voor bij longkanker, BRAF vooral bij melanoom, Her2Neu bij borstkanker.

Ik richt me op BRAF. Die mutatie wordt veel gezien bij melanoom, maar ook bij longkanker en darmkanker. En bij die ziektes werkt ‘anti-BRAF’ vrij goed. Deze middelen werken dus onafhankelijk van de plaats waar het kankergezwel zich heeft ontwikkeld. Ze worden daarom ’tumor-agnostisch’ genoemd.

Dat is een verheugende ontdekking want er zijn veel meer vormen van kanker met een BRAF-mutatie: eierstokkanker, maar ook zeldzame vormen van kanker van de hersenen. Voor al deze patiënten zijn dus werkzame middelen beschikbaar.


Dat zou toch moderner, wetenschappelijker en vooral menselijker moeten


Maar de wetenschap loopt te ver voor op de registrerende autoriteiten. Die gaan nog steeds uit van werkzaamheid per type kanker, en niet van werkzaamheid per mutatie. Een fabrikant die een BRAF-remmer op de markt brengt, moet deze dus meerdere keren registreren. Een keer voor melanoom, een keer voor longkanker, een keer voor darmkanker, etc.

Wanneer een ziekte veel voorkomt, zal de fabrikant dat ook doen, vermoedelijk met zuchten en steunen. Maar wanneer een ziekte heel zeldzaam is, zoals vormen van hersenkanker, doet de fabrikant dat niet. Want de kosten van de registratie zijn dan veel te hoog afgezet tegen het aantal keren dat het middel voor die specifieke indicatie zal worden voorgeschreven.

En zo loopt er nu een student rond bij een van onze universiteiten die een BRAF-positieve hersentumor heeft. Bij de behandelend oncoloog staat het werkzame middel op de plank. Goedgekeurd, werkzaam bevonden, vergoed door de verzekeraar. En het komt niet van die plank af, want voor hersentumoren is het niet geregistreerd.

Dat zou toch moderner, wetenschappelijker en vooral menselijker moeten.

Delen