Mariska Koster
Zorgprofessionals zijn geen duizenddingendoekjes
Efficiënter werken hét antwoord op de problemen in de zorg? Mariska Koster ziet die efficiëntie de druk op zorgprofessionals juist verder opvoeren.
Stel, in een ziekenhuis is een verpleegafdeling met 20 bedden. Die bedden zijn altijd bezet: alle patiënten krijgen een nieuwe knie, en elke patiënt blijft 5 dagen. Ze komen allemaal op tijd, kunnen na die vijf dagen naar huis of elders. Er wordt elke dag geopereerd, en er zijn geen onverwachte omstandigheden. Op de dag van ontslag vertrekt ’s ochtends de ene patiënt en arriveert de volgende ’s middags voor opname. Hoe ziet de planning van deze afdeling er idealiter uit?
Dit lijkt het begin van een redactiesom, waar ik op de lagere school een gloeiende hekel aan had. Na wat rekenwerk: elke dag worden 5 patiënten ontslagen en 5 patiënten opgenomen. Maar nu verandert de opnameduur. Door prehabilitatie, fysio aan bed, goede afspraken met revalidatieafdelingen elders, blijft elke patiënt maar 3 dagen. Dan moeten elke dag 10 patiënten ontslagen worden en 10 opgenomen.
Duizenddingendoekjes
Een verbetering aan één kant van het zorgproces kan aan de andere kant een verhoging van de werkdruk betekenen, soms zo groot dat het systeem als geheel onder druk komt te staan. In het voorbeeld: als er niets verandert aan het proces van opname en ontslag, verdubbelt de werkdruk voor verpleegkundigen, afdelingssecretaresse en zaalarts. Het ziekteverzuim zal snel volgen…. Zorgmedewerkers zijn geen duizenddingendoekjes, die je onbeperkt voor van alles en nog wat kunt gebruiken.
Kan dit slimmer, efficiënter, handiger? Ja, ongetwijfeld. Je kunt spraakgestuurd gaan rapporteren (scheelt echt ontzettend veel typewerk), en correspondentie door AI laten verzorgen. Je kunt ervoor zorgen dat vervolgafspraken automatisch worden ingepland, handelingen en processen zoveel mogelijk identiek zijn. ZBC’s en focusklinieken, waar de patiëntenstroom mijn voorbeeld benadert, hebben dit tot een kunst verheven, en daar valt veel te leren.
Slimmer werken
Toch, ondanks dat ik ervan overtuigd ben dat er op veel plekken in de zorg echt slimmer kan worden gewerkt, zijn een paar kanttekeningen op zijn plaats.
Ten eerste worden zaken die bedoeld zijn om de zorg of de service te verbeteren niet altijd goed doordacht ingevoerd. Een voorbeeld is de mogelijkheid die veel ziekenhuizen op dit moment bieden om via e-mail of een andere digitale vorm direct aan de behandelend specialist een vraag te stellen. Die dokter zit niet uit het raam te staren: hij is bezig met zijn spreekuur, zijn verrichtingen of ander werk. Terwijl de dag vordert, groeit het lijstje e-consulten aan.
‘E-consulten efficiënt? Een vraag stellen is eenvoudig maar over het antwoord moet toch even worden nagedacht’
Concreet betekent dat enkele uren extra werk na afloop van de reguliere spreekuren. Want een vraag stellen is eenvoudig – zeker in de tijd waarin ChatGPT in twee seconden een rommelig geformuleerde vraag kan omzetten in tien bullet-points- maar over het antwoord moet toch even worden nagedacht.
Wanneer het ziekenhuis bovendien heeft verordonneerd dat iedere vraag die voor 13 uur gesteld is, nog dezelfde dag beantwoord moet worden – alsof het ziekenhuis Amazon.com is – dan is dat een forse verzwaring van de werklast. En waar in mijn voorbeeld hierboven de werklast vooral bij de verpleging neerkwam, valt die hier bij de specialisten zelf.
Overbelasting
Ten tweede zit er een grens aan slimmer en efficiënter werken. Na initiële grote blijdschap over AI-ondersteuning van het spreekuur bleek de vrijgevallen tijd snel opgevuld te worden met extra afspraken. De harmonica gaat uit de dag, er zijn geen rustige tijden meer, geen momenten die je kunt gebruiken om even na te denken, wat extra aandacht te geven aan wie het nodig heeft. Kun je het werk nog wel doen op de wijze die jij als zorgprofessional juist acht? Dat alles leidt tot overbelasting, tot uitval. De curve van efficiënt werken is geen rechte lijn, maar een kromme, die na een top bereikt te hebben weer gaat dalen. Dat moment zijn we mijns inziens op veel plekken genaderd, zo niet al gepasseerd.
Geld
Ten derde is ‘meer geld’ als motivator eindig. Bij een ziekenhuis waar medisch specialisten vrijgevestigd zijn, is hun honorarium vaak een percentage van de omzet. Meer ingrepen, tot het met de verzekeraar afgesproken maximum, leidt tot meer geld voor ziekenhuis en artsen. Toch blijkt uit de loopbaanmonitor van de FMS (2024) dat dit onvoldoende is om de specialisten gelukkig en gezond te houden: 35% wil eerder stoppen.
De redenen om eerder te willen stoppen zijn voor het grootste deel (40%) ingegeven door een te hoog ervaren werkdruk, en de gevolgen daarvan op fysieke en mentale gezondheid. 26% van de aios en medisch specialisten is (zeer) ontevreden over de balans tussen werk en privé. Bij startende medisch specialisten is nog maar 44% tevreden over de werk-privébalans, en 30% is zelfs (zeer) ontevreden over de werkdruk. Is hier een oplossing voor? Ik ben bang van niet omdat ik het gesprek hierover steevast over het verkeerde onderwerp hoor gaan.
Ten koste van zorgprofessionals
De impliciete vraag of opdracht is: lever meer zorg voor minder geld. Hierboven heb ik aangestipt dat er (te) veel gevraagd wordt van zorgprofessionals, en dat er een einde zit aan verbetering van efficiency. Of we nu al op dat eindpunt zijn, maakt alleen voor de urgentie van de kwestie uit: vroeg of laat komen we op dat punt terecht.
Meer zorg voor minder geld gaat ten koste van de zorgprofessionals die uitvallen omdat het simpelweg niet meer vol te houden is, ten koste van continuïteit van zorg en de (ervaren) kwaliteit, en daarmee uiteindelijk ten koste van de patiënten. De wal gaat het schip keren.
Wat de vraag moet zijn
De vraag moet zijn: hoe houden we noodzakelijke zorg beschikbaar en betaalbaar voor huidige en toekomstige generaties, met de zorgprofessionals die we nu hebben? Daarin zit erkenning van schaarste. Over de verdeling van deze schaarste moet de politiek zich uitspreken. En niet het probleem, vermomd als een efficiencyvraagstuk, door de zorgverlener als duizenddingendoekje laten oplossen.