Mariska Koster
De dokter in de knel
Mariska Koster schrijft over morele stress, en waarom zorgethiek en beleidsethiek elkaar tot op zekere hoogte uitsluiten.
Als ik in de kliniek met een dilemma werd geconfronteerd, vroeg ik mij vaak af wat mijn opleider in mijn situatie gedaan zou hebben. Mijn opleiders waren mijn voorbeelden. Niet alleen in hun kennis, maar ook in hun mens-zijn, hun houding ten opzichte van patiënten, elkaar en het vak. Het hielp om mij aan hen te spiegelen.
Artsen, maar bijvoorbeeld ook verpleegkundigen en psychologen hebben geen gewoon beroep maar een professie. Eén van de kenmerken van een professie is dat de beroepsgroep een hoge mate van autonomie heeft en zelf zijn normen, waarden en kwaliteitseisen bepaalt (interne controle).
Het goede voorbeeld
De ethische en morele waarden en kwaliteitseisen van de beroepsgroep zijn zowel descriptief als normatief. Voorbeelden zijn eerlijkheid, weldoen, vertrouwen, privacy, respect voor autonomie, niet-schaden en rechtvaardigheid. En deze waarden worden diep gevoeld en beleefd.
De opleiding van artsen en verpleegkundigen stoelt grotendeels op het volgen van het goede voorbeeld van anderen. Dit is een aspect van deugdethiek: door veel oefenen word je een goede professional en een goed mens. De medische ethiek valt grotendeels onder de deugdethiek.
De opleiding van artsen en verpleegkundigen stoelt grotendeels op het volgen van het goede voorbeeld van anderen
Daarnaast realiseert de medische ethiek zich dat zorg verlenen altijd in relatie tot anderen plaatsvindt, en dat die relatie mede bepaalt welk handelen juist is. De medische ethiek kijkt dus enerzijds naar de persoon: wie wil ik zijn als arts of verpleegkundige? – en anderzijds naar de zorgrelatie: wat vraagt de band met de patiënt van mij? Ik noem deze beide aspecten samen hier: zorgethiek.
Beroepsethos in gedrang
Afgelopen maanden verzamelde ik een aantal artikelen over wat er gebeurt wanneer je als zorgverlener niet of niet meer volgens je innerlijke overtuiging je vak kunt uitoefenen en je beroepsethos in het gedrang ziet komen.
In de NRC stond een artikel waarin Hans Verheul, cardioloog die in het Flevoziekenhuis werkte, zijn zorgen uitte over het veranderende beroepsethos van de arts. “Een beroepsethos waarin betrokkenheid en verantwoordelijkheid voor de patiënt voorrang hielden. Waar die norm verschuift, handelt de arts gemakkelijker als onderdeel van een systeem.”
Wanneer artsen niet meer (kunnen) handelen naar hun beroepsethos – onder druk van regulering en controle – is in zijn ogen de patiënt de verliezer. Op LinkedIn kreeg het stuk veel aandacht, en het graaft inderdaad dieper dan de standaard-klaagzang over zorgmanagers en regeldruk.
Enige tijd later kwam de Telegraaf met een interview met Hans Westgeest, oncoloog in het Amphia Ziekenhuis, waarin eveneens de beroepsethos aan de orde kwam. Hans vertelde over de morele stress die hij voelt wanneer die in de knel komt.
En eerder dit jaar liet Emma Bruns, kort nadat zij chirurg was geworden, in NRC weten het vak te verlaten omdat “[zij zich] de laatste jaren als arts steeds meer voelde als een poppetje in een computerspel waar de muren van alle kanten op je af komen”.
Wat levert het op?
De instituties waarbinnen artsen en verpleegkundigen hun vak uitoefenen hebben zoals Hans Verheul terecht opmerkt andere waarden. Die waarden hangen echter niet in het luchtledige, maar zijn veelal uitingen van een andere ethische stroming: het utilitarisme. Dat is een ethische stroming waarbij de morele kwaliteit van een handeling wordt bepaald door de hoeveelheid geluk en pijn die die handeling oplevert. Economen bijvoorbeeld voelen deze ethiek net zo diep als artsen de hunne. Utilitarisme kijkt naar de uitkomst: wat levert het op? Vertaald voor de zorg: hoe meer gezondheid een handeling oplevert, hoe beter die is. Dit is de kern van de beleidsethiek.
Deelbelangen
Overheid, verzekeraars, ziekenhuisbesturen en zorgmanagers zitten allemaal – vaak niet zo bewust – in deze hoek. In de dagelijkse praktijk zie je echter dat de zo gewenste algemene gezondheidsbevordering een tikje uit zicht raakt. Andere belangen gaan prevaleren: de continuïteit van een ziekenhuislocatie, het winstaandeel van de maatschap behouden en liefst vergroten, het niet willen verliezen van een bepaalde ingreep, de EBIDTA, het verwerven of behouden van lintjes in alle kleuren van de regenboog.
Deze deelbelangen hebben wel een belangrijk kenmerk met het utilitarisme gemeen: ze kijken naar wat een handeling oplevert voor een groep, en niet naar het belang van een individu.
‘Zorgethiek en beleidsethiek sluiten elkaar tot op zekere hoogte uit’
Zorgethiek en beleidsethiek sluiten elkaar tot op zekere hoogte uit. In de zorgethiek gaat het grotendeels om rechten van het individu, om die ene patiënt, terwijl het utilitarisme kijkt naar de groep, naar het nut voor het algemeen. Ze vragen beide wat goede zorg is, maar vertrekken vanuit tegengestelde punten.
Persoon versus populatie
De medische ethiek begint bij de concrete ontmoeting tussen hulpverlener en patiënt, en vraagt wat goede zorg is voor déze persoon, met diens ziekte, geschiedenis, sociale context en voorkeuren. De beleidsethiek begint bij de verantwoordelijkheid voor een populatie en vraagt hoe collectieve middelen, risico’s en kansen rechtvaardig worden verdeeld. Maar als ethische stromingen zijn ze nevengeschikt. De ene ethische school is niet superieur aan de andere.
(Naast deze bestaat de plichtethiek of deontologie. Deze bepaalt grenzen door te stellen dat sommige regels en rechten universeel zijn, en gelden zonder acht te slaan op de gevolgen. Bijvoorbeeld dat een mens nooit alleen een middel tot een doel mag zijn.)
Waarden verloochenen
De onverenigbaarheid van deze ethische scholen leidt echter tot grote problemen wanneer artsen en verpleegkundigen hun eigen normen en waarden moeten verloochenen om in een organisatie te kunnen blijven functioneren. Er ontstaan morele conflicten omdat men – vaak onuitgesproken – vindt dat het eigen moreel kader beter is en voor iedereen in de organisatie zou moeten gelden. Hans Verheul doet dat door te stellen dat de patiënt beter af zou zijn wanneer er meer naar de medische ethiek wordt geluisterd. Het belang van de zichtbare, concrete patiënt wordt hier als absoluut doel gepresenteerd.
Wanneer morele conflicten op niveau van zorginstelling en maatschappij niet worden opgelost, ontstaat morele stress bij medewerkers. De dokter komt in de knel. Hans Westgeest benoemt dit expliciet in zijn interview. Als oncoloog weet hij dat een bepaalde nuttige behandeling bestaat, maar hij kan die niet voorschrijven omdat het middel niet is opgenomen in het Nederlandse verzekerde pakket. Als extra frustratie komt daarbij dat, wanneer hij niet in Breda, maar in Antwerpen zou werken – nog geen 60 km verderop –, hij dat middel wel zou kunnen geven.
Dat wrange gevoel
En ik denk dat wat Emma Bruns het vak heeft uitgedreven op hoofdlijnen ook neerkomt op morele stress. Het wrange gevoel, dat optreedt wanneer men niet kan handelen naar eigen overtuiging, de machteloosheid die men daarin ervaart, het gebrek aan autonomie, kan leiden tot frustratie, demotivatie, verminderde kwaliteit van zorg en uiteindelijk tot het verlaten van de zorgsector.
Morele stress is geen uiting van individuele zwakte, van: if you can’t stand the heat, stay out of the kitchen. Het is een signaal dat het systeem van de zorg, zoals wij dat met elkaar hebben ingericht, niet goed meer functioneert, en dat het blijft werken omdat het inteert op loyaliteit en creativiteit van zorgprofessionals.
1 reactie
Wat een helder en inzichtgevend stuk, dank daarvoor.
Marjoleine de Lange
7 augustus 2026 / 08:07