Maarten Wieberdink
tandarts, ethicus, docent
De kunst van het nietsdoen
Door steeds meer te behandelen, creëren we afhankelijke patiënten met een toenemende zorgvraag, aldus tandarts Maarten Wieberdink. Zijn boodschap: accepteer onvermijdelijke achteruitgang. En ook dat minder doen soms de beste vorm van preventie is.
De tandheelkunde heeft in Nederland een bijzondere rol in het leven van mensen. We conditioneren kinderen vanaf jonge leeftijd om naar de tandarts te gaan, al op het consultatiebureau. Preventie is het mantra.
Zodra kinderen eenmaal gewend zijn, blijven we naast passende preventie ook handelingen uitvoeren waarvan we weten dat ze lang niet altijd meer standaard nodig zijn, zoals fluorideapplicaties of het sealen van kiezen. Niet altijd omdat de indicatie erom vraagt, maar ook omdat de routines in de praktijk zijn blijven bestaan.
‘Normaal’
Vaak volgt daarna een beugel. Rechte gebitten voorkomen immers problemen in de toekomst. Althans, dat is de preventieve gedachte. Tegelijkertijd speelt iets anders mee. Jongeren zijn teleurgesteld als ze geen beugel nodig hebben, want de rest van de klas heeft er óók een. En niemand wil als enige met scheve tanden achterblijven. Dat zegt iets. De norm lijkt verschoven: niet de indicatie bepaalt de behandeling, maar het beeld van wat ‘normaal’ is geworden.
Daarna zien we bij jongvolwassenen langzaam eenzelfde verschuiving van preventie naar maakbaarheid. Jarenlange blootstelling aan esthetische ideaalbeelden vertaalt zich in hulpvragen. En wij faciliteren die onder het mom van autonomie en kwaliteit van leven. Natuurlijk, met onze opgebouwde kennis en kunde kunnen we mensen helpen om bijvoorbeeld na een trauma hun voortanden of aangezicht te herstellen. Maar dat is allang niet meer waar het zwaartepunt ligt. Wat begint als individuele vraagstukken en keuzes, stapelt zich zo op tot een bredere praktijkcultuur waarin esthetiek een steeds grotere rol speelt.
Ideale monden
Misschien zijn we zelf ongemerkt onderdeel geworden van een systeem van oorzaak en gevolg. Onze wens dat tandheelkunde mooi, interessant en technisch uitdagend moet zijn, uit zich in implantaten, kronen en bruggen. We stapelen goedbedoelde behandelingen op, noemen het vooruitgang en denken zo controle te hebben. Ook wij lijken te streven naar een norm van ideale monden. Maar we negeren wat we eigenlijk weten: het lichaam veroudert, slijtage is onvermijdelijk en niet alles is te behouden. We rekken grenzen op die uiteindelijk toch bereikt worden. De gevolgen? Steeds meer ouder wordende patiënten met complexe en kwetsbare gebitten als resultaat van jaren preventie, wensen en interventies.
Onze grootste uitdaging: leren onszelf overbodig te maken
Toen ik studenten begeleidde bij het opstellen van behandelplannen, viel me op dat de wens van patiënten vrijwel altijd dezelfde is: behoud van de laatste tanden en kiezen. Begrijpelijk wanneer veel verandert en de controle afneemt. Dan klampen mensen zich vast aan wat nog maakbaar lijkt. Die maakbaarheid wordt vervolgens vertaald naar steeds complexere oplossingen en nog intensievere preventie. Mijn antwoord was echter steevast: het moment waarop het lot van het gebit grotendeels werd bepaald, lag al ver in het verleden.
De (wens)tandheelkunde
De (wens)tandheelkunde van vandaag is de gerodontologie van morgen geworden. Dat lijkt geen toeval en ook geen losstaand fenomeen. Mede door het sterk technologisch gedreven karakter van de tandheelkunde hebben we een systeem gecreëerd waarin technische maakbaarheid steeds dominanter is geworden.
Ons werk lijkt een self fulfilling prophecy: door steeds meer te behandelen en in te grijpen, creëren we tegelijkertijd toekomstige zorgvraag en afhankelijkheid. Het hele leven lang spelen we een onmisbare rol: van vroege conditionering tot het meegaan in wensen en intensief onderhoud op latere leeftijd.
Het is goed dat mensen ouder worden met hun eigen tanden en kiezen, en dat we ze helpen zich beter te voelen, of hun zelfvertrouwen versterken. Maar is dit echt altijd zo? Waar ligt de verantwoordelijkheid? Bij de patiënt die vraagt? Of bij de tandarts die levert?
Durven begrenzen
Echte preventie betekent ook durven begrenzen. Durven zeggen: dit gaan we niet doen. Durven accepteren dat achteruitgang soms onvermijdelijk is. Niet alles wat kan, moet. Zeker in een tijd waarin zorg schaarser wordt en toegang niet altijd meer vanzelfsprekend is, een ontwikkeling die ook binnen de mondzorg steeds zichtbaarder wordt. In een tijd waarin verwachtingen blijven groeien, is terughoudendheid geen zwakte, maar professionaliteit.
Soms is minder of niets doen juist preventie. Alleen past dat niet zo goed in een systeem waarin behandelen vanzelfsprekend is geworden. Het voelt bovendien minder bevredigend dan een mooie restauratie of een strak behandelplan, en niets doen declareert nu eenmaal een stuk lastiger. Misschien is dat dus wel onze grootste uitdaging: leren onszelf overbodig te maken.
Dit opiniestuk staat ook in het magazine Arts en Auto van juli/augustus 2026. Zelf een opiniestuk/blog schrijven voor Arts en Auto?