De schoonheid van het ontlede lichaam

interview / forensisch arts Babette Van Rafelghem

Beeld De Beeldredaktie / Tim Dirven

Overdag voert de Vlaamse forensisch arts Babette Van Rafelghem autopsies uit. ’s Avonds legt ze die vast in realistische, ragfijne illustraties. “Ik wil laten zien hoe mooi ons lichaam van binnen is.”

Je zou denken dat iemand die professio­neel met lijken werkt, in haar vrije tijd weleens iets anders wil zien. Maar niet Babette Van Rafelghem (31). Na een lange dienst in de autopsiezaal van het Universitair Ziekenhuis Antwerpen (UZA) kruipt ze thuis achter haar tekentafel om daar gedetailleerde aquarel- en pentekeningen te maken van een opengesneden lichaam.

Regenboog

Voor sommige mensen een luguber idee. Maar de ‘wetsdokter’, zoals een forensisch arts en patholoog in Vlaanderen wordt genoemd, ziet vooral de schoonheid van weefsels en botten. “De kleine hersenen vind ik het allermooist. De boomstructuur daarin is bijna kunst. Maar ook de kleuren van een ontleed lichaam zijn prachtig: het rozerood van de spieren, het geel van het vet, het wit van het bindweefsel. De schakeringen in een buik vormen haast een regenboog.”

Als kind al kan Van Rafelghem uren zitten tekenen. Eerst manga, later meer realistische portretten. Haar echte tekenpassie vindt ze als ze als tiener op medische prenten stuit. Zoals die in het boek De humani corporis fabrica libri septem van de 16e-eeuwseZuid-Nederlandse arts Andreas Vesalius, een van de grondleggers van de moderne anatomie. “Mateloos interessant vond ik de afbeeldingen”, vertelt de forensisch arts vanuit haar woonplaats Antwerpen. “Ik tekende ze ook na. De prenten maakten me nieuwsgierig naar hoe het menselijk lichaam precies werkt. Zo belandde ik bij de studie geneeskunde.”

Blader hier door voorbeelden van haar werk (tekst vervolgt onder afbeeldingen)

Schetsen tijdens operaties

Tijdens haar colleges en stages raakt ze steeds meer gefascineerd door ‘het visuele aspect’ van het lichaam: de vormen, de structuren, de kleuren. “Bij kijkstages schetste ik bijvoorbeeld operaties in mijn notitieboek, ter aanvulling op mijn aantekeningen.”

Hoe verder ze in haar studie komt, hoe meer ze zich realiseert dat met patiënten werken eigenlijk niets voor haar is. “Ik zou niet kunnen omgaan met de druk van mensen beter moeten maken.” In plaats daarvan kiest ze voor de forensische geneeskunde — een van de weinige specialismen waarbij je als arts in aanraking komt met de hele menselijke anatomie. Zo wordt ze opgeleid tot wetsdokter, een (in Nederland onbekende) functie waarin de beroepen van forensisch arts en forensisch patholoog samenkomen.

Groetbaar

In haar tekenwerk legt ze zich intussen volledig toe op het ontlede lichaam. Er ontstaat een groots plan: het hele autopsie­proces van begin tot eind illustreren. Vijf jaar lang besteedt ze bijna elk vrij uurtje aan het project. Het resultaat: het lijvige boek Post mortem, waarin Van Rafelghem verhalen over forensische cases combineert met meer dan 120 realistische tekeningen van een obductie.

Vijf jaar lang besteedt ze bijna elk vrij uurtje aan het project.

“Bij een autopsie volg je altijd min of meer dezelfde stappen”, zegt ze. “Je start met uitwendig onderzoek. Zeker als er sprake is van verwondingen, besteed je daar veel aandacht aan. Daarna ga je door met het inwendig onderzoek, te beginnen met de rug, gevolgd door het hoofd, de borst en de buik. Tot slot neem je stalen af en maak je het lichaam gereed voor een mogelijke opbaring – naderhand moet dat weer ‘groetbaar’ zijn, zoals we dat hier noemen. Al die stappen loop ik in het boek langs, aangevuld met fictieve beschrijvingen van cases, gebaseerd op echte ervaringen.”

Schuldige

Bijvoorbeeld over een vrouw die haar 30-jarige vriend dood in bed vond. De schoonmoeder wees direct naar haar als schuldige. Tijdens het uitwendige onderzoek vond Van Rafelghem alleen wat puntvormige bloeduitstortingen in de oogbindvliezen. “Die kunnen wijzen op wurging – de puntjes ontstaan als bloed zich ophoopt in de bloedvaten van het hoofd en rode bloedcellen uit de kleine haarvaten worden geperst. Maar bij het inwendig onderzoek ontdekten we een abnormaal groot en zwaar hart. Uiteindelijk bleek niet de vriendin, maar een hartspierziekte de oorzaak van zijn dood.”

Persoonlijk model

Wat het extra bijzonder maakt, is dat de Vlaamse wetsdokter persoonlijk model stond voor haar boek: het ontlede lichaam in haar illustraties is door het herkenbare gezicht duidelijk dat van haarzelf. “Mensen vragen me vaak of dat niet ongemakkelijk voelt, maar daar sta ik nooit bij stil. Om te voorkomen dat de beelden te afstandelijk zouden worden, wilde ik wel een hoofd en gezicht toevoegen. Vanwege de privacy kon ik natuurlijk geen patiënten gebruiken. Dan teken ik mezelf wel, dacht ik. Voor anderen misschien een luguber idee, maar ik zie er gewoon mijn dagelijkse werk in terug. Bovendien kan ik mezelf precies zo illustreren als ik wil. Ook al is dat in een lijkzak.”

Vanwege de privacy kon ik natuurlijk geen patiënten gebruiken. Dan teken ik mezelf wel, dacht ik

Beeld De Beeldredaktie / Tim Dirven

En toch: toen haar vader vroeg of hij ook model mocht staan voor een illustratie, zei Van Rafelghem nee. “De lichamen van mijn broer en mijn lief heb ik weleens gebruikt. Maar mijn ouders of andere oudere familieleden zou ik nooit tekenen. Ik denk omdat ik niet bij hun sterfelijkheid wil stilstaan. Bij mezelf of mensen van mijn eigen generatie voelt de dood nog verder weg. Dan zit ik er minder mee.”

Gepriegel

Ook al illustreert ze geen ‘echte’ overledenen, ze zal nooit een loopje nemen met de anatomische werkelijkheid. “Alles wat ik teken, is feitelijk correct. Het artistieke zit hem voor mij in de compositie en de manier waarop ik mijn tekeningen opbouw, in twee lagen. Ik begin met aquarel op papier. Daaroverheen komt een tekening op halfdoorschijnend kalkpapier. Die creëer ik met een fijne inktpen. Door deze combinatie ontstaat er een zacht, onverzadigd kleuren­palet, dat het dichtst bij de werkelijkheid komt. Qua compositie voeg ik vaak handen toe. Die maken het onderwerp menselijker, minder abstract. En ik teken altijd heel klein: alle illustraties uit mijn boek zijn slechts 8 bij 13 centimeter. Veel gepriegel dus.”

Onderzoek op levende mensen

Is het tekenen misschien een manier om de narigheid die ze dagelijks ziet te verwerken? “Nee, dat gevoel heb ik niet. De lichamen die op mijn tafel komen, vertonen geen emoties. Dat helpt om afstand te bewaren en het leed niet mee te dragen. Maar anders dan in Nederland doe ik ook onderzoek op levende mensen. Dat betekent dat ik ook word opgeroepen om vaststellingen te doen na bijvoorbeeld familiaal geweld, verkrachting en kindermishandeling, en dat ik moet getuigen in de rechtbank. Die ervaringen komen bij mij veel harder binnen dan als ik een autopsie uitvoer op een overleden persoon.”

Deadlinestress

Hoe heerlijk ze het ook vindt om in haar vrije uren met aquarel en pen haar hoofd leeg te maken, ze zou niet voltijd willen illustreren. “Ik heb nog wel geïnformeerd naar de master Scientific Illustration aan de Zuyd Hogeschool in Maastricht, maar eerlijk gezegd was die te duur. Sowieso zou ik niet goed kunnen omgaan met de stress van een deadline – als ik onder druk sta, kan ik minder goed creëren. Bovendien vind ik het juist zo leuk om deze twee heel verschillende dingen naast elkaar te doen. Laat tekenen dus maar een passie blijven die ik in alle vrijheid kan uitoefenen.”

“Ik vind het bizar dat onze binnenkant zo’n taboe is”

Deadlinestress

Dat er nu toch een boek met haar illustraties ligt, komt omdat ze graag meer bekendheid wil geven aan de mooie aspecten van de pathologie. “Ik vind het bizar dat onze binnenkant zo’n taboe is. Met mijn boek wil ik laten zien hoe ongelofelijk knap ons lichaam in elkaar zit, en hoe mooi het is. Verder vind ik het belangrijk om uit te leggen hoe een autopsie eigenlijk werkt. Voor veel mensen is een obductie een dubbel trauma: eerst verliezen ze hun dierbare en daarna moet er ook nog in het lichaam van een geliefde worden gesneden. Door te laten zien hoe en waarom we dat doen, hoop ik dat een autopsie minder eng en afstotend wordt.”

C.V.

Babette Van Rafelghem (1994) studeerde geneeskunde in Gent en specialiseerde zich in Antwerpen in de forensische geneeskunde. In 2023 studeerde ze af. Sindsdien is ze als wetsdokter verbonden aan het Centrum voor Gerechtelijke Geneeskunde van het Universitair Ziekenhuis Antwerpen.

Daarnaast werkt ze als medisch illustrator. In 2024 verscheen haar eerste boek, Post Mortem – Atlas van een Autopsie, dat ze maakte in samenwerking met forensisch patholoog Werner Jacobs, haar oud-opleider en hoofddocent aan de Universiteit Antwerpen.

>> Meer informatie: babettevanrafelghem.com

Delen