Ouderenpsychiater Manon Kleijweg: ‘Financiering ggz moet op de schop’
interview / Manon Kleijweg
Ouderenpsychiater Manon Kleijweg is een van de initiatiefnemers van Recht op GGZ. In een ultieme poging de wachtlijsten in de psychiatrie terug te dringen, klaagt deze stichting de staat aan. “De overheid laat de kwetsbaarste patiënten structureel in de steek.”

Hoe raakt een gelukkige ouderenpsychiater, tevreden met haar werk en werkplek, betrokken bij een rechtszaak tegen de staat? Dat vraagt Manon Kleijweg (55) zichzelf ook nog regelmatig af. “Toen een bevriende jurist zo’n rechtszaak vorig jaar opperde, viel ik bijna van mijn stoel”, zegt ze aan haar Utrechtse keukentafel. “De staat aanklagen, dat doe je niet, was mijn eerste reactie. Maar ze zette me met haar opmerking wel aan het denken.”
Op dat moment zijn Kleijweg en haar mede-initiatiefnemers van Recht op GGZ (voorheen de actiegroep Red de GGZ) al 2 jaar aan het strijden om de toegang tot specialistische psychiatrische behandelingen te verbeteren. Ze stellen een petitie op, spreken met bewindslieden, Tweede Kamerleden, NZa-ambtenaren en zorgverzekeraars, en doen hun verhaal veelvuldig in de media. Alle inzet ten spijt nemen de wachtlijsten in deze periode alleen maar verder toe.
Zorgplicht
“Juist degenen met de ernstigste psychiatrische aandoeningen, de zogenaamde EPA-patiënten, moeten het langst wachten”, verklaart Kleijweg. “Mensen die ernstig lijden onder dwangklachten en psychoses. Vaders en moeders die al een leven lang worstelen met de gevolgen van misbruik of mishandeling in hun jeugd. Jonge vrouwen met de dodelijke aandoening anorexia.
Zorgverzekeraars komen hun zorgplicht naar hen niet na en de overheid grijpt als stelselverantwoordelijke niet in. Stel je voor dat we kankerpatiënten maanden of zelfs jaren op een behandeling zouden laten wachten. Dan zou het land te klein zijn. Maar bij EPA-patiënten doen we dat wel. Vandaar dat ons niets anders rest dan namens de mensen op de wachtlijst een rechtszaak aan te spannen.”
‘Je kunt als overheid niet van verzekerden eisen dat ze premie betalen en ze vervolgens in de steek laten’
Negen jaar terug in de tijd. Kleijweg werkt als ouderenpsychiater bij een grote ggz-instelling in het midden van het land, waar ze onder andere een FACT-team en lithiumpoli voor ouderen runt. Vanwege het grote financiële risico stoot de instelling echter steeds meer relatief dure zorg af, met name voor EPA-patiënten. “Stuur ze maar terug naar de huisarts, kreeg ik te horen. De situatie werd zo nijpend, dat ik mijn werk voor mijn gevoel niet meer op een verantwoorde manier kon doen.”
Ze besluit naar een kleinere ggz-organisatie over te stappen, waar ze meer vrijheid krijgt om haar patiënten de zorg te geven die ze nodig acht. “Daar kon dat wel. Vermoedelijk door de lagere overheadkosten en omdat we andere keuzes maken. Onze vestigingen zijn kleinschalig. Zoveel mogelijk geld gaat naar patiëntenzorg — als we een training voor het personeel organiseren, doen we dat in het lokale buurthuis en nemen we ons eigen brood mee.
Lijntjes
En de lijntjes met andere zorgprofessionals in de regio zijn kort. Als een patiënt niet naar mij toe durft te komen, spreek ik af in de huisartsenpraktijk. Of ik ga met de huisarts mee op huisbezoek. Eens in de 6 weken overleggen we met casemanagers dementie en we hebben nauw contact met wijkteams. Zo helpen we elkaar over en weer en werken we efficiënter. Ik doe dit er trouwens allemaal ‘gratis’ bij, want die uren kan ik nergens declareren.”
Haar ervaringen zetten Kleijweg aan het denken: waar gaat het precies mis? Waarom moet haar werkgever ieder jaar weer schipperen om de begroting rond te krijgen? En waarom blijven de landelijke wachtlijsten onverminderd lang? In haar zoektocht naar antwoorden, besluit ze haar overpeinzingen publiekelijk te delen. Begin 2018 publiceert ze op skipr.nl een blog over de psychiater-uittocht bij grote ggz-instellingen. Haar tekst wordt duizenden keren gelezen en online veel gedeeld. De jaren erna volgen er meer opiniestukken, ook in kranten.
Haar ervaringen zetten Kleijweg aan het denken: waar gaat het precies mis?
Kleijwegs analyses blijven niet onopgemerkt. Als in 2022 drie hoog-specialistische klinieken wegens geldgebrek moeten sluiten, komen behandelaren en patiënten in actie. Samen richten ze de actiegroep Red de GGZ op, met als primair doel de financiering van specialistische ggz-zorg te veranderen. Ze vragen Kleijweg zich bij hen aan te sluiten.
Wat is het probleem met de financiering?
“Er zit een fundamentele fout in hoe we de zorg voor EPA-patiënten bekostigen. De crux zit hem in de risicoverevening. Zorgverzekeraars die veel hoog-risicopatiënten onder hun klanten hebben, krijgen de extra kosten gecompenseerd uit het Zorgverzekeringsfonds.
Maar wat de meeste mensen – ook zorgprofessionals – zich niet realiseren, is dat deze tegemoetkoming alleen geldt voor voorspélbare zorgkosten. Bij borstkanker bijvoorbeeld kun je redelijk goed inschatten wat de behandelkosten zullen zijn. Maar het verloop en de behandeling van ernstige psychiatrische aandoeningen zijn veel minder voorspelbaar. En dus kunnen verzekeraars daar geen afdoende compensatie voor krijgen.”
Met als gevolg dat zij verlies lijden op deze groep.
“Precies. Let wel: 0,8 procent van alle ggz-patiënten maakt jaarlijks twee derde op van het totale ggz-budget van 5,5 miljard euro. Laat die cijfers even op je inwerken. Als jij als zorgverzekeraar toevallig veel van dit soort patiënten als cliënt hebt, ga je aan die kosten ten onder. Daarom stellen verzekeraars budgetplafonds in om de geleverde zorg te beperken. Zo wentelen ze het financiële risico als het ware af op de instellingen. Die durven vervolgens geen zware patiënten meer aan te nemen, uit angst halverwege het jaar niet uit te komen met het budget — lopende behandelingen mag je immers niet zomaar stoppen omdat je krap bij kas zit.
Ondertussen worden we als behandelaars gedwongen immorele keuzes te maken. Onze beroepscode zegt: als je plek hebt, moet je iemand helpen. Maar in de praktijk kunnen we dat vaak niet doen vanwege die omzetplafonds. Door dit alles is het zorgaanbod voor EPA-patiënten de afgelopen 10 jaar flink gekrompen. Kortom: niet de groeiende vraag, maar het verminderde aanbod is de belangrijkste oorzaak van de steeds langer wordende wachtlijsten.”
Het aantal mensen met psychische klachten neemt ondertussen wel al jaren toe.
“Klopt. Maar er wordt onterecht een verband gelegd tussen deze stijging en de lange wachtlijsten. Voor de goede orde: de toename van psychische klachten zien we vooral bij jongvolwassenen met depressieve stoornissen of angststoornissen. In veel gevallen kunnen zij goed worden geholpen in de basis-ggz en in de huisartsenpraktijk.
De wachtlijsten daarvoor zijn over het algemeen redelijk kort. Zo begeleiden POH-GGZ’s jaarlijks ruim 700.000 patiënten. De kosten: slechts 5 procent van het macro ggz-budget. Daar zit het probleem dus niet. Wel bij de specialistische zorg voor EPA-patiënten, een groep die qua omgang al jaren stabiel is. Door de perverse financiële prikkels worden de wachtlijsten voor hen steeds langer. Niemand neemt verantwoordelijkheid voor deze fout in het stelsel. De overheid wijst naar de NZa, die op haar beurt naar de markt wijst, die het financieringsprobleem niet kan oplossen.”

In 2024 heeft de NZa voor het eerst aanwijzingen aan twee zorgverzekeraars gegeven wegens het niet nakomen van hun zorgplicht.
“Dat is inderdaad uniek en lijkt een belangrijke stap. Maar we weten niet wat die – nog altijd geheime – aanwijzing precies inhield. De zorgverzekeraars kregen een half jaar om de aanwijzing op te volgen. Uiteindelijk concludeerde de NZa pas een jaar later dat één partij, CZ, de boel nog steeds niet op orde had. Die kreeg 12 maanden extra om haar zaakjes alsnog goed te regelen. Al met al geeft dit niet veel hoop op een snelle verbetering.”
En dus komt er een rechtszaak.
“Precies. Na bijna 3 jaar praten zijn we nauwelijks verder gekomen. Sterker nog: de situatie wordt alleen maar schrijnender. Er rest ons dus geen andere optie dan de staat aansprakelijk te stellen. Momenteel leggen we de laatste hand aan de dagvaarding.”
Demissionair VWS-staatssecretaris Karremans stuurde onlangs een ‘Actieplan mentale gezondheid en ggz’ naar de Tweede Kamer. Gaat dat soelaas bieden?
“Karremans wil onder andere meer laagdrempelige steunpunten voor mensen met mentale klachten, om zo de druk op de ggz te verlichten. Ik ben een groot voorstander van dergelijke steunpunten, die focussen op zelfregie en herstelinitiatieven. Maar dit soort hulp, meestal verzorgd door ervaringsdeskundigen, kan natuurlijk nooit een professionele behandeling vervangen. Bovendien pakken deze en andere maatregelen uit het plan, zoals effectievere data-uitwisseling in de ggz, de financieringsproblematiek nog steeds niet aan. Het blijft dus dweilen met de kraan open.”
De staatssecretaris heeft ook aangekondigd de marktwerking voor een deel van de specialistische ggz op termijn te willen beperken.
“Ja, dat is goed nieuws. Concreet gaat het om de high intensive care en de acute psychiatrische thuisbegeleiding. Zorgverzekeraars zouden voor die zorg dan geen risico meer lopen. Hopelijk zet Karremans’ opvolger dit voornemen door en breidt die het verder uit. Want zo’n beperkte aanpassing is nog steeds een druppel op de gloeiende plaat.”
Op welke uitkomst van de rechtszaak hoop je?
“Dat álle zorg voor EPA-patiënten van marktwerking wordt uitgezonderd en op een andere manier wordt gefinancierd. Namelijk vanuit de staatskas in plaats vanuit zorgpremies. Het grote obstakel zijn natuurlijk de kosten van vermoedelijk zo’n 3 miljard, die dan uit belastinggeld moeten worden betaald.
Ik begrijp dat een – nieuw – kabinet daar niet op zit te wachten. Aan de andere kant kun je met zo’n aanpak ook miljarden besparen. De lange wachtlijsten veroorzaken namelijk veel maatschappelijke en economische schade. Onderaan de streep draait het om mensenrechten. Je kunt als overheid niet van verzekerden eisen dat ze verplicht premie betalen en ze vervolgens in de steek laten als ze zorg nodig hebben. We vertrouwen erop dat de rechters dit ook zo zien.”
Curriculum vitae
Manon Kleijweg (1969),geboren in Haarlem
- 1987-1995 studie geneeskunde, Universiteit van Amsterdam
- 1999-2004 aios psychiatrie, Amsterdam UMC
- 2004-2016 ouderenpsychiater bij Altrecht, opleider ouderenpsychiatrie
- 2016-heden ouderenpsychiater bij MoleMann Mental Health
- 2019-heden voorzitter Raad van Commissarissen CAREDATE
- 2020-2024 lid Raad van Advies, Kenniscentrum Bipolaire Stoornissen
- 2022-2025 initiatiefnemer actiegroep Red de GGZ
- 2024-heden penningmeester Recht op GGZ




1 reactie
Manon Kleijweg omschrijft een hardnekkig en schrijnend probleem. Dat het alleen om een financieel probleem gaat klopt alleen niet.
De GGZ, met name bij grotere instellingen, moet ook de hand in eigen boezem steken. Hulpzoekenden kunnen vaak niet bij instellingen terecht omdat zij uitgaan van hun behandelaanbod, niet de zorgvraag. Pas je als patient niet in het strak per DSM classificatie gedefinieerde behandelaanbod kom je niet binnen. Maar mensen passen vaak niet netjes in een eenvoudig DSM profiel. Zij kunnen dan nergens terecht.
Bovendien is een diagnose op zich lang niet altijd het belangrijkste probleem. Pas als de GGZ probleemgestuurd gaat werken in plaats van in hokjes protocollair sluit zorg aan bij wat patiënten nodig hebben. Behandelresultaat en doorstroming worden dan ongetwijfeld beter. Wellicht helpen rechtszaken tegen raden van bestuur van instellingen die patiënten stelselmatig buiten de deur houden?
Overigens is uitgaan van behandelaanbod in plaats van zorgvraag niet voorbehouden aan de GGZ. Somatisch medisch specialisten hanteren dezelfde werkwijze. Als je niet in hun standaard protocol past verwijzen ze terug naar de huisarts.
Helene van Gorsel
26 augustus 2025 / 18:31