Luc Zwiep
geneeskundestudent
Geen recht op retour
‘We volgden het protocol’ is geen vrijbrief om een vraag van een patiënt over iets dat misging onbeantwoord te laten, schrijft Luc Zwiep.
Een jonge vrouw belt op zondagavond met buikpijn, hevig genoeg om niet meer rechtop te kunnen zitten. Ze wordt gezien op de huisartsenpost, krijgt pijnstilling en gaat naar huis, want het is waarschijnlijk een buikvirus. Maandagochtend is de pijn erger, ze heeft koorts, lopen lukt nauwelijks. Op de spoed blijkt haar blindedarm geperforeerd. Operatie, opname, weken herstel. Als ze later vraagt waarom niemand het zondagavond zag, is het antwoord kort, want er is gehandeld volgens protocol. Daarmee is voor de post de kous af. Voor haar niet. En dan dient zich een vraag aan die minder plat is dan hij klinkt: had ze niet eerder gezien moeten worden, en is ‘we volgden het protocol’ daar eigenlijk een antwoord op?
De ongemakkelijke vraag
Wie na de huisartsenpost via de spoed op de operatietafel belandt en weken uit de roulatie is, denkt al snel dat er ergens iets is misgelopen. Dat is de ongemakkelijke kant van aansprakelijkheid in de zorg. Niet omdat patiënten massaal op koopjesjacht gaan naar een schadevergoeding; het beeld van een groeiende claimcultuur leeft sterker dan de cijfers rechtvaardigen. Zo laat onderzoek van Maastricht UMC+ naar ruim 21.000 schadeclaims tegen Nederlandse ziekenhuizen juist al jaren een daling zien, terwijl de aandacht ervoor toenam.
Maar een slechte afloop blijft nooit alleen een medisch probleem. Wie vraagt of iemand verantwoordelijk is, vraagt meestal niet alleen om geld, maar ook of dit pech was, een bekend risico, of dat iemand niet gaf wat redelijkerwijs verwacht mocht worden.
‘Het beeld van een groeiende claimcultuur leeft sterker dan de cijfers rechtvaardigen’
Een behandeling die niet werkt is niet automatisch slechte zorg. Antibiotica slaan soms niet aan, een diagnose kan zondagavond nog onzichtbaar zijn en maandagochtend onmiskenbaar. Geneeskunde is geen webshop waar je bij tegenvallend resultaat recht hebt op retourneren binnen veertien dagen.
Tegelijk is ‘het liep nu eenmaal anders’ ook geen universeel excuus. Juist op de huisartsenpost en de spoedeisende hulp draait het voortdurend om de vraag wie veilig naar huis kan en wie verder onderzocht moet worden. Niet iedere buikpijn verdient een CT-scan, maar sommige signalen vragen wel om verder kijken of scherp uitleggen wanneer iemand terug moet komen.
De maatstaf redelijk bekwaam
De Wet op de geneeskundige behandelingsovereenkomst, ook wel de WGBO, stelt dat zorgverleners moeten handelen zoals van een redelijk bekwame en zorgvuldig werkende collega in dezelfde situatie mag worden verwacht. Het recht vraagt niet om perfectie of een arts als waarzegger voor de toekomst, maar om een zorgvuldige beslissing op het moment zelf, met de informatie die er toen was.
Achteraf is dat makkelijker gezegd, want de geperforeerde blindedarm van maandag maakt de buikpijn van zondag ineens verdacht. Maar op zondagavond waren er misschien nog geen alarmsignalen en paste het verhaal bij iets onschuldigers. De vraag is niet of de arts de toekomst had moeten voorspellen, maar of diegene op dat moment zorgvuldig genoeg handelde met de informatie die er wel was. En dat is precies waarom ‘we volgden het protocol’ nooit het hele antwoord kan zijn.
Richtlijn als vertrekpunt
In de zorg bestaat voor bijna elke klacht een schema, beslisboom of kleurcode. Dat is niet gek, want richtlijnen maken zorg voorspelbaarder en veiliger, zeker onder tijdsdruk. Maar een richtlijn is geen wetboek. In juridische beoordelingen geldt hij als vertrekpunt: wie zonder goede reden afwijkt, moet dat kunnen uitleggen, en die reden moet ook achteraf overeind blijven. Het omgekeerde geldt evengoed: een zorgverlener kan alle stappen keurig afvinken en toch iets missen wat voor deze patiënt essentieel was, zoals een bekende allergie of een klinisch beeld dat niet in het standaardhokje past. Medisch was ‘we volgden het protocol’ waarschijnlijk juist, maar als antwoord op de vraag van die vrouw was het onvolledig, want het beantwoordt niet of er specifiek voor haar iets over het hoofd is gezien.
Oorzaak en gevolg
Voor een patiënt die over aansprakelijkheid nadenkt, ligt er nog een tweede hobbel bij het verband tussen de mogelijke fout en de schade. Zelfs als de zorg niet zorgvuldig genoeg was, blijft de vraag wat dat precies veroorzaakte. Had de perforatie voorkomen kunnen worden als zij zondagavond was opgenomen, en was de operatie dan minder ingrijpend geweest? Dat zijn geen vragen die met zekerheid te beantwoorden zijn, geneeskunde draait om kansen, geen ziektebeloop laat zich terugspoelen om een andere beslissing te testen. Toch probeert het recht een lijn te trekken tussen fout en gevolg, en dat verklaart waarom het gesprek over geld in de zorg zo snel ongemakkelijk wordt.
Patiënten willen erkenning voor wat er misging, zorgverleners vrezen dat elke slechte afloop achteraf als fout wordt uitgelegd en in het ergste geval dit kunnen uitleggen bij de rechter.
Een slechte afloop is geen bonnetje voor schadevergoeding. Maar ‘we volgden het protocol’ is ook geen vrijbrief om een vraag onbeantwoord te laten. De verantwoordelijkheid zit precies daartussenin, namelijk bij het vermogen om regels serieus te nemen, zonder te vergeten voor wie ze ooit zijn geschreven.
Vrijdag een mail ontvangen met de nieuwste blogs en artikelen? > Aanmelden voor de nieuwsbrief