Ian Leistikow
IGJ-inspecteur en bijzonder hoogleraar
Hoe vaak komt seks voor in de zorgrelatie?
Voor de gehele bandbreedte van seksueel grensoverschrijdend gedrag geldt: ‘mag niet, mag nooit’. Om de veiligheid binnen zorgrelaties te waarborgen, pleit Ian Leistikow voor een proactieve, organisatiebrede aanpak waarin gevoelens bespreekbaar worden gemaakt en handelen wordt begrensd.
Laat ik deze blog eens beginnen door direct de titel-vraag te beantwoorden. In 2024 ontving de IGJ 330 meldingen over (vermoedens van) seksueel grensoverschrijdend gedrag. Maar het probleem is veel groter, zo blijkt uit wetenschappelijk onderzoek. Het zou gaan om meer dan 11.000 personen van 16 jaar en ouder die in een jaar tijd slachtoffer zijn geweest. Hoe krijgen we deze getallen naar beneden?
Al jaren hanteert de Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd (IGJ) het mantra ‘Het mag niet, het mag nooit‘, als het gaat om seksuele handelingen tussen zorgverleners en hun patiënt/cliënt. Daar waar zorgverleners betrapt worden, leidt dat vaak tot ontslag en een melding bij de IGJ. Dit valt namelijk onder de categorie ‘geweld in de zorgrelatie’ en is daarmee één van de drie situaties die wettelijk verplicht zijn om aan de IGJ te melden. Net als ‘calamiteiten’ en ‘ontslag wegens disfunctioneren’.
Zorgverleners die betrapt worden, vallen onder de categorie ‘geweld in de zorgrelatie’
De situaties die vallen onder seksueel grensoverschrijdend gedrag (sgog) verschillen. Aan de ene kant van het spectrum heb je bijvoorbeeld de alleenstaande huisarts die verliefd wordt op een weduwe in het dorp. Uit wederzijdse genegenheid ontwikkelt zich een intiem contact. Maar zij is wel patiënt van de huisarts. Iemand uit het dorp meldt dit, en de huisarts moet op het matje komen. Grote problemen, veel verdriet. Maar weinig kans op recidive.
Doelbewust
De andere kant van het spectrum is de persoon die doelbewust seksuele handelingen met patiënten/cliënten opzoekt. De impact van een gesprek met een IGJ-inspecteur is, zeker als die dader niet BIG-geregistreerd is, vaak beperkt. Met grote kans op recidive. Tussen deze twee uitersten zitten vele gradaties ‘grijs’. Maar voor de gehele bandbreedte geldt: ‘mag niet, mag nooit’. En alle ‘plegers’ komen in aanmerking voor tucht of strafrechtelijke vervolging.
Als je meer wilt weten, raad ik je het boek #MeToo in de zorgrelatie aan, van mijn IGJ-collega Selini Roozen-Vlachos en ESHPM-collega Jan-Willem Weenink. Dit staat boordevol cijfers, voorbeelden en vooral tips hoe je de kans erop kunt verkleinen.
Voorspelbaar
Ondanks dat het niet mag, is het in sommige gevallen zelfs voorspelbaar dat het wél gebeurt. Jaren voordat ik bij de IGJ ging werken was ik samen met een collega gevraagd om te helpen bij het onderzoeken van een casus in een tbs-kliniek. Een medewerker had seksueel contact gehad met een patiënt en was op staande voet ontslagen. Het team was ontdaan. De vraag was om uit te zoeken hoe herhaling voorkomen kon worden.
Toen we navraag deden, bleek dat de ontslagen medewerker een vrouw was van midden twintig. De tbs’er was een man die veroordeeld was voor loverboy-gedrag. Wij waren verbaasd dat het team niet vooraf had bedacht dat deze man leden van het behandelteam zou manipuleren. Dat was immers zijn ‘vak’, en daar was hij zelfs zo goed in dat de rechter hem buiten de maatschappij had geplaatst om anderen hiertegen te beschermen. Ons advies was dan ook om hier voortaan op te anticiperen. Gevoelens bespreekbaar maken, want die zouden gaan ontstaan. Dat kon je niet tegenhouden.
Wat je wel kan tegenhouden is het handelen naar die gevoelens. En daar hebben mensen soms hulp bij nodig. Zeker in een zorgrelatie. Want daarin ontstaat een lichamelijke en/of psychische nabijheid die je normaliter alleen in een intieme relatie ontstaat. Dat kan verwarrend zijn, voor beide partijen.
Gevoelens overkomen je, handelen is een keuze
Kortom, ‘het mag niet het mag nooit’, gaat niet over gevoelens, maar over handelen. Gevoelens overkomen je, handelen is een keuze (hoewel sommigen dit laatste zouden nuanceren). Omdat deze gevoelens ontstaan in de specifieke context van een organisatie, zie ik het omgaan hiermee als een vorm van arbo-veiligheid.
Arbo-veiligheid
De organisatie heeft de verantwoordelijkheid om haar medewerkers, en daarmee ook haar patiënten/cliënten, te beschermen tegen risico’s die door het werk ontstaan. Natuurlijk heeft de medewerker een eigen verantwoordelijkheid, maar het is slecht werkgeverschap om daar het gehele beleid op te baseren.
Vanuit die gedachte is de Leidraad Veilige Zorgrelatie ontwikkeld. Een leidraad om proactief met het onderwerp om te gaan, in plaats van te wachten tot het misgaat. Een leidraad om de veiligheid te vergroten, in plaats van alleen risico’s te verkleinen. En waarin benoemd wordt hoe verschillende functionarissen in een organisatie daarin een rol kunnen spelen. Heel concreet, haalbaar en vanuit een positieve insteek. Want steun bij seksualiteit is in veel situaties, zeker in de langdurige zorg, een belangrijk onderdeel van goede zorg.
Het blijft een lastig onderwerp, vooral omdat ‘seks’ in zichzelf al een gevoelig onderwerp is. Sgog in de zorg is ook niet een probleem dat de IGJ kan oplossen, we zullen het met het hele veld moeten aanpakken. Het eerste zorgbrede congres over de aanpak van sgog is op 5 juni 2025. Op initiatief van Regeringscommissaris Mariëtte Hamer.
Proactief
Erg goed daarom dat er nu op deze, positieve, manier aandacht voor is. Sgog in de zorg zullen we nooit volledig uitbannen, maar een proactieve aanpak zal de kans erop verkleinen, en daarmee de veiligheid van zorg voor zowel zorgverleners als patiënten/cliënten vergroten. Als variatie op een oude slogan: seks is natuurlijk, maar hoort vanzelfsprekend niet in een zorgrelatie.
1 reactie
Heel goed dat hier weer aandacht voor is. De laatste jaren merkte ik als docent dat het steeds lastiger werd om onderwerpen als aanraken, ongemakkelijk voelen, en grenzen aangeven te bespreken, met als argument dat grenzen nu eenmaal persoonlijk zijn. Maar er zijn ook beroepsmatige grenzen, en die worden dan gemakshalve ook maar niet besproken.
Anderzijds is het ook goed aan te geven dat niet elk contact altijd een seksueel karakter hoeft te hebben. Het bespreekbaar kunnen maken helpt hier enorm bij. En dat moeten we als verpleegkundigen leren, van elkaar. Durf bespreekbaar te maken wat jij ongemakkelijk vindt, waar je vragen bij hebt, of waarover je twijfelt. Want als jij je er ongemakkelijk bij voelt, dan zit je heel dicht bij je grens, of er al overheen. Durf dat te bespreken, daar worden we allemaal beter van, artsen, verpleegkundigen, en vooral ook onze patienten.
Wim van den Berge
6 juni 2025 / 16:36