Ian Leistikow

Ian Leistikow

IGJ-inspecteur en bijzonder hoogleraar

Wordt HOP ooit hip in de zorg?

De vraag is niet zozeer óf HOP – dat sectoren helpt om veiligheid verder te verbeteren – in de zorgsector past, stelt IGJ-inspecteur Ian Leistikow, maar hoe we het consequenter en breder toepassen.

Binnen de veiligheidskunde is HOP inmiddels ‘hip’. HOP staat voor de veiligheidsfilosofie Human and Organisational Performance en kent vijf principes:

  • Fouten maken is normaal
  • Schuld toewijzen helpt niet
  • Gedrag wordt bepaald door context
  • Leren is essentieel
  • Hoe je reageert doet ertoe

Ondanks de populariteit zorgt vooral het eerste principe voor discussie. Want kun je als organisatie zeggen dat fouten normaal zijn, als diezelfde fouten grote gevolgen kunnen hebben?

In de zorg voelt dat spanningsveld herkenbaar. Zorg is inherent risicovol: ook wanneer normale mensen op een normale manier hun normale werk doen, zullen er dingen misgaan. In die zin zijn fouten ‘normaal’. Maar natuurlijk niet in de betekenis van ‘acceptabel’. Het blijft wel zaak om de kans op fouten zo klein mogelijk te maken.

Schuld toewijzen helpt niet

Het tweede principe, dat schuld toewijzen niet helpt, lijkt inmiddels breed geaccepteerd in de zorg. En terecht: de schuldvraag draagt niet bij aan veiligere systemen. Sterker nog, het creëert angst, en waar angst heerst, wordt niet geleerd. Dat neemt niet weg dat bestraffing in sommige situaties passend is, bijvoorbeeld bij crimineel gedrag. Maar het doel daarvan is dan bestraffing — niet het verbeteren van prestaties.

Het derde principe — gedrag wordt bepaald door context — blijkt in de praktijk lastiger toe te passen. Hoewel systeemdenken breed is omarmd, zien we bij de IGJ nog vaak dat verbetermaatregelen na incidenten zich beperken tot de directe werkomgeving van de zorgverlener. Scholing of het ‘onder de aandacht brengen’ van protocollen zijn dan typische interventies. Daarmee wordt de scope van ‘het systeem’ feitelijk versmald.

‘Hoe smaller je contextbegrip, hoe beperkter je handelingsopties’

Een bredere context — bijvoorbeeld bestuurlijk of organisatorisch beleid — blijft vaak buiten beeld. Mijn hypothese is dat dit samenhangt met de samenstelling en het mandaat van calamiteitencommissies. Deze commissies analyseren vooral vanuit de context die zij kennen, en die is doorgaans zorginhoudelijk, niet bestuurlijk. En de bestuurders die eindverantwoordelijk zijn voor deze calamiteitenonderzoeken vragen er ook niet naar.

In sectoren buiten de zorg, zoals petrochemie, is dat ondenkbaar. Die bestuurders verwachten dat hun eigen rol ook wordt meegenomen, want zij beseffen dat dit belangrijke informatie geeft over hoe hun organisatie de kans op soortgelijke situaties in de toekomst kan verkleinen. Het gaat niet om ‘de bestuurlijke schuldvraag’, maar om inzicht die noodzakelijk is om structureel te verbeteren.

Dezelfde situatie, twee handelingsperspectieven

Een voorbeeld buiten de zorg illustreert hoe bepalend context is. Op 15 januari 2026 volgde ik met collega’s in een zaaltje in het centrum van Utrecht de leerlijn Veiligheidskunde en Toezicht die de TU Delft voor de IGJ heeft ontwikkeld. Plotseling klonk een enorme explosie op nog geen 100 meter afstand. De ramen trilden in hun sponningen — er was duidelijk iets ernstig mis.

De Oekraïense kok adviseerde direct om de ramen open te zetten, gebaseerd op zijn ervaringen uit de oorlog: zo voorkom je dat ramen bij een volgende explosie versplinteren. Kort daarna kwam de eigenaar binnen met het tegenovergestelde advies: ramen dicht, op instructie van de politie vanwege een mogelijk gaslek.

Dezelfde situatie, twee verschillende handelingsperspectieven — bepaald door verschillende contexten. Hoe smaller je contextbegrip, hoe beperkter je handelingsopties.

Hoe is bepalend voor wát

Het vierde principe — leren is essentieel — lijkt vanzelfsprekend, maar ook hier speelt context een grote rol. In haar artikel ‘framing and reframing critical incidents in hospitals’ laat Lonneke Behr zien hoe onderzoek naar drie inhoudelijk vergelijkbare casus tot hele andere uitkomsten leidden. De drie casus vonden plaats in Nederlandse ziekenhuizen en kregen veel media-aandacht.

De casus uit 2001 leidde tot de conclusie dat de medici hadden gefaald, die uit 2004 dat de bestuurders hadden gefaald en die uit 2009 dat het systeem (inclusief toezichthouder) had gefaald. Behr concludeert dat hoe er naar een incident wordt gekeken, bepalend is voor wat eruit wordt geleerd.

Tot slot het vijfde principe: hoe je reageert doet ertoe. Hoe collega’s en leidinggevenden reageren op zowel fouten als successen, wordt in belangrijke mate bepaald door de aanwezigheid van psychologische veiligheid in teams. En die is cruciaal voor daadwerkelijke veiligheid in de praktijk.

HOP is hip — en helpt sectoren om veiligheid verder te verbeteren. De zorg is al een eind op weg in het toepassen van deze principes. Naarmate de druk op het zorgsysteem en de zorgverleners toeneemt, worden dit soort principes relevanter om de kwaliteit op peil te houden. De vraag is niet zozeer óf HOP in de zorgsector past, maar hoe we het consequenter en breder toepassen.

Delen