Ian Leistikow
IGJ-inspecteur en bijzonder hoogleraar
Zijn calamiteiten wel ons grootste veiligheidsprobleem?
Bezie vermijdbare schade breder dan het vermijden van fouten in de zorgverlening, schrijft IGJ-inspecteur Ian Leistikow.
Terecht besteden we veel aandacht aan het leren van calamiteiten. En de periodieke ‘monitor zorggerelateerde schade‘ houdt ons scherp op het feit dat het aantal patiënten dat potentieel vermijdbaar overlijdt door gebrekkige zorgprocessen in onze ziekenhuizen een blijvend probleem is. Maar, hoewel het hier om ongeveer 1000 patiënten per jaar gaat, is er via een andere route misschien wel veel meer vermijdbaar leed te voorkomen.
Eind januari publiceerde het Engelse Imperial College London en Patient Safety Watch de Global State of Patient Safety. In dit tweejaarlijks rapport vergelijken ze de zorguitkomsten van 209 landen aan de hand van 108 indicatoren in vier thema’s:
- Maternale sterfte
- Neonatale sterfte
- Behandelbare sterfte (sterfte door aandoeningen die behandelbaar zijn, zoals sepsis)
- Sterfte als gevolg van medische behandeling
Nederland komt goed uit de vergelijking met plaats 8. Noorwegen staat op 1. Natuurlijk valt er veel af te dingen op de methodologie en daar zijn de auteurs ook heel open over. Het gaat ook niet om de rangorde, maar om hoe de data ons toont waar het ijs dun is.
Maar eerst een voorbeeld van goed nieuws. De neonatale sterfte is de afgelopen 25 jaar wereldwijd met 46% afgenomen. Vooral een aantal armere landen hebben laten zien dat forse verbeteringen mogelijk zijn, ook met beperkte middelen. Kun je nagaan hoeveel leed hiermee bespaard is.
Onderbehandeling bij psychiatrische voorgeschiedenis
Bijzonder zorgelijk echter is dat in de afgelopen 10 jaar de oversterfte bij mensen met schizofrenie met 21% is toegenomen. En voor mensen met bipolaire stoornis met 41 (!!) procent. Let wel, niet door suïcides, maar door onderbehandeling van behandelbare lichamelijke ziektes zoals hartklachten en diabetes. Als je deze klachten ontwikkelt, worden die slechter herkend en behandeld als je een psychiatrische voorgeschiedenis hebt.
In het Engels noemen ze dit ‘diagnostic overshadowing’. De lichamelijke ziekte wordt overschaduwd door het psychiatrische beeld. Een schrijnend geval van zorgongelijkheid. We wisten al dat mensen met psychiatrische aandoeningen korter leven, maar dat het zo snel zo enorm verslechtert vind ik schokkend.
Garanderen van gelijke zorg
Het laat zien dat patiëntveiligheid niet alleen gaat om het voorkomen van fouten in de zorg, maar ook over het garanderen van gelijke zorg voor iedereen. En om het aanpakken van vermijdbare ziekteverwekkende factoren, zoals voeding, leefstijl of bloeddruk.
Neem neonatale sterfte. De couveusezorg kan van wereldklasse zijn, maar we kunnen veel meer levens redden met goede begeleiding van zwangere vrouwen. Gelukkig zijn er in Nederland al voorbeelden van deze aanpak, zoals Stevige Start in Rotterdam, waar de perinatale sterfte in zo’n 10 jaar met 36% is afgenomen. Vaak ligt oversterfte niet aan hoe zorg wordt verleend, maar aan het traject voordat zorg nodig is.
Vermijdbaar leed achter abstracte cijfers
Wat de Global State of Patient Safety heel beeldend aangeeft is hoeveel levens er gered kunnen worden door de kwaliteit van relatief basale zorg te verbeteren. Het is een Brits rapport, dus veel vergelijkingen zijn vanuit hun perspectief. Als Engeland het niveau van Zwitserland zou halen met betrekking tot ‘sterfte aan behandelbare aandoeningen’, zou dat Engeland 60 doden per dag schelen. Achter deze abstracte cijfers gaat heel veel vermijdbaar leed schuil.
Het rapport is voor mij een sterk pleidooi om vermijdbare schade breder te bezien dan het vermijden van fouten in de zorgverlening. Hoewel het belangrijk blijft om calamiteiten te voorkomen, lijkt er nog meer winst te behalen uit het verbeteren van hoe het zorgsysteem functioneert.
Treffend voorbeeld
Een treffend voorbeeld uit Nederland van begin dit millennium is sterfte bij pancreaticoduodenectomie. Een complexe chirurgische behandeling bij ernstig zieke patiënten. Er was binnen Nederland een enorm verschil in uitkomst tussen ziekenhuizen. Maar, werd gezegd, dit komt natuurlijk door de complexiteit van de patiënt en de behandeling.
‘Steeds meer patiënten werden verplaatst van laag-volume naar hoog-volume ziekenhuizen. De sterfte nam in 4 jaar tijd met 50% af’
Nadat de Nederlandse Vereniging voor Heelkunde samen met de inspectie een landelijke indicator invoerde, werden steeds meer patiënten verplaatst van laag-volume naar hoog-volume ziekenhuizen. De sterfte is in 4 jaar tijd met 50% afgenomen. Jaarlijks werd 65 families het verlies van hun dierbare bespaard. En deze vermijdbare doden waren tot dan onzichtbaar. Ze werden niet gevangen met statusonderzoek (de werkwijze van de ‘monitor zorggerelateerde schade’) of calamiteitenmeldingen, want er was niets zichtbaars misgegaan. En toch bleek de helft (!!) van de sterfte dus wel degelijk vermijdbaar en oplosbaar.
Wat als het wel klopt?
Het Global Patient Safety Report toont dat er een enorm verbeterpotentieel zichtbaar wordt als je landelijke data spiegelt aan internationale vergelijkbare data. Sterker nog, zelfs binnen Nederland zijn soms grote verschillen die, eenmaal aangepakt, tot enorme gezondheidswinst hebben geleid.
In plaats van de reflex ‘maar onze patiënten zijn anders, de data klopt niet, die anderen registreren niet goed’ zouden we het onszelf, en vooral onze patiënten, moeten gunnen om serieus te overwegen: maar wat als het wel klopt?
In de veiligheidskunde hanteren ze het principe van ALARP: As Low As Reasonably Possible. Zijn we het niet aan onze stand verplicht om de kloof tussen onze uitkomsten en betere uitkomsten elders ALARP te maken? De data uit het rapport, en onze eigen ervaringen, overtuigen mij dat we hier aanzienlijk meer levens mee kunnen redden dan met calamiteitenonderzoek.