Ian Leistikow

Ian Leistikow

IGJ-inspecteur en bijzonder hoogleraar

Kun je zorg veiliger maken door te erkennen dat zorg feilbaar is?

Zorg wordt niet veiliger door méér regels, schrijft IGJ-inspecteur Ian Leistikow. Wel door voorbereid te zijn op het onverwachte en bespreekbaar te maken wat zorg écht ingewikkeld maakt.

Wellicht gek uit de pen van een inspecteur, maar ik geloof niet dat we de zorg veiliger maken met nog meer regels. De zwakke schakel zit niet in kennis, of de toepassing daarvan. De zwakke schakel is dat we de kwetsbaarheid van zorgverlening wel zien maar er onvoldoende naar handelen. Misschien komt dat wel omdat het heldhaftiger is om al improviserend problemen op te lossen, dan om ze te voorkomen. En als het probleem is opgelost, wordt het vergeten. ‘Fix and forget‘ in plaats van ‘Solve and resolve’.

Structurele oorzaken van onveiligheid blijven zo bestaan. Hierdoor raken patiënten en zorgverleners onnodig betrokken bij ongewenste gebeurtenissen die we hadden kunnen voorkomen door te erkennen dat zorg feilbaar is en daarnaar te handelen.

Volgens mij zijn er drie dingen waar je morgen mee kan beginnen:

1. Causaal -> Probabilistisch

We moeten minder wachten op ‘bewijs’, en meer ons gezond verstand gebruiken. Bijvoorbeeld: het is bijna onmogelijk om een causale relatie te leggen tussen verstorend gedrag op de werkvloer en slechte uitkomsten op patiënt-niveau. Maar je weet wel dat het afleidt, en daarmee vormt het waarschijnlijk (‘probabilistisch’) een risico. Andersom weten we dat een goede sfeer juist bijdraagt aan betere zorg (zie ook mijn blog over sociaal kapitaal) maar ook daarvoor is een causale relatie moeilijk te bewijzen.

Voor beide geldt dat je niet moet wachten op bewijs om in actie te komen. Als jij verstorend gedrag ervaart, zou je bijvoorbeeld de vraag kunnen stellen: “Ik begrijp het niet zo goed, hoe denk je dat dit bijdraagt aan betere zorg voor onze patiënten?”

Alles wat afleidt van het leveren van goede zorg, is een risico voor goede zorg. Sommige afleidingen zijn onvermijdelijk, maar door ze als een risico te benaderen kun je een bewuste afweging maken: gaan we dit accepteren, of gaan we er iets aan doen? Handelen op basis van waarschijnlijkheid, niet pas als een ernstige uitkomst ‘bewijst’ dat je iets had moeten doen.

2. Reactief -> Proactief

Als je erkent dat de complexiteit van zorg niet volledig in regels te vangen is, weet je dat je verrast gaat worden door onverwachte situaties. Of dat nou een afwijkende anatomie is, of een verwijzing die net niet in de bestaande hokjes past. Reactief is wachten tot het je overkomt, en dan improviseren. Proactief is vooraf bespreken hoe je met het onverwachte om zal gaan, bijvoorbeeld wie je dan om hulp kan vragen.

In de veiligheidskunde spreekt met dan vaak over ‘resilience’ of veerkracht. En als je ervan uitgaat dat er dingen fout zullen gaan, ook als iedereen zijn best doet, kun je hier op anticiperen. Je weet nog niet welke zorgverlener en welke patiënt getroffen zullen worden, maar je kunt wel alles klaar hebben staan voor wanneer het gebeurt. Zoals: een goede procedure voor opvang en ondersteuning, peer support, eenduidig beleid over openheid en het delen van eventuele onderzoeks-rapportages.

3. Toezicht -> Inzicht

Het is niet alleen de Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd (IGJ) die toezicht houdt op de zorg. Alle zorgverleners, managers en bestuurders houden in meer of mindere mate een oog in het zeil of alles gaat zoals de bedoeling is. De IGJ is de afgelopen jaren een ontwikkeling ingegaan van ‘toezicht op naleving’ naar ‘toezicht in dialoog’. We willen niet zozeer weten of zorgverleners doen wat ze zouden moeten doen, maar of ze inzicht hebben in de risico’s en dilemma’s die hen kunnen beletten goede zorg te bieden.

Zorgverleners kunnen elkaar vaker de vraag stellen: wat maakt jouw werk ingewikkeld? En dan bespreken hoe ze daar samen mee om kunnen gaan. Door de nadruk te leggen op elkaar begrijpen, in plaats van elkaar ‘de les te lezen’, schep je meer mogelijkheden om om te gaan met de onvermijdelijke verrassingen die dagelijkse zorg voor ons in petto heeft. En dit draagt bij aan proactief en probabilistisch handelen.

Hebben zorgverleners inzicht in de risico’s en dilemma’s die hen kunnen beletten goede zorg te bieden?

Enige tijd geleden zei mijn ega dat ik te dicht op de auto voor ons reed. “Ik heb al 30 jaar mijn rijbewijs en heb nog nooit een ongeluk gehad,” was mijn reactie. Dat was natuurlijk niet handig, om vele redenen, maar ook onjuist. Mijn rijgedrag was risicovol, en het feit dat dit nog nooit tot een ongeluk had geleid was toeval, geen beleid.

Zorgverleners, en vooral hun patiënten, hebben vaak geluk. De meeste dingen die fout gaan, leiden – door toeval – niet tot ernstige uitkomsten. We weten dat zorg feilbaar is, maar we kunnen nog veel meer doen om onnodige risico’s te verminderen. Kwaliteit van zorg is te belangrijk om aan het toeval over te laten.

Delen