Mariska Koster
Off-label
Mariska Koster over off-label voorschrijven in de zorg: het is heel gewoon, maar een recente uitspraak laat zien waar de grens ligt.
Een paar weken geleden kwam er een uitspraak van de Raad van State waarin werd bevestigd dat een huisarts terecht een boete had gekregen voor het off-label voorschrijven van een geneesmiddel.
Het ging om het voorschrijven van ivermectine aan patiënten met COVID-19 in 2021. Ivermectine is geregistreerd voor de behandeling van een aantal parasitaire aandoeningen waaronder schurft. Niet voor virale aandoeningen.
De uitspraak veroorzaakte lichte ongerustheid onder artsen, want bijna iedereen schrijft middelen voor buiten de indicaties die in de bijsluiter staan. “Als dat niet meer mag, dan kunnen we wel inpakken…”
Indicatie
Naar schatting van de IGJ uit 2008 (toen nog IGZ) is ongeveer de helft van het geneesmiddelengebruik in Nederland off-label. En soms verdringt een off label-indicatie de oorspronkelijke. Ik herinner mij het middel bevacizumab. Ontwikkeld als oncologisch middel dat VEGF (Vascular Endothelial Growth Factor) remt, maar offlabel zeer werkzaam tegen natte maculadegeneratie. Het oorspronkelijke preparaat heeft nog steeds maculadegeneratie niet in de indicaties staan, maar de naderhand gekomen generieke varianten hebben dat wel.
Eigenwijsheid
De Geneesmiddelenwet uit 2007 regelt in Nederland zaken omtrent productie, handel, verstrekken en voorschrijven van geneesmiddelen. De wet bevat ook voorschriften om veilig gebruik van geneesmiddelen te stimuleren. Een van de artikelen gaat specifiek over off-labelgebruik. Er is hier geen sprake van een verbod, maar van een set regels die bedoeld is om ongebreidelde eigenwijsheid bij artsen te beperken. Evidence level E (non-expert opinion) is in sommige gevallen erg populair, en juist daar treedt de wet regelend op.
Er is hier geen sprake van een verbod, maar van een set regels die bedoeld is om ongebreidelde eigenwijsheid bij artsen te beperken
Het Zorginstituut maakt het ons makkelijk door netjes uit te leggen wanneer off-label voorschrijven aan de orde is. Meestal wordt dit ingegeven door medische richtlijnen, farmacotherapeutische handboeken en wetenschappelijke literatuur. Ik citeer van de website van ZIN.
Het ZIN onderscheidt vijf situaties voor off-label voorschrijven:
- Het geneesmiddel is geregistreerd voor een indicatie, waarbij het gebruik beperkt is als derde of vierde keuze, en men wil het als eerste- of tweedekeuzemiddel gebruiken.
- Het geneesmiddel wordt voorgeschreven bij een andere patiëntengroep dan waarvoor de indicatie bedoeld is.
- Er zijn onvoldoende gegevens om het middel voor te schrijven bij patiënten met een ernstige stoornis, terwijl die gegevens er wel zijn bij patiënten met een geringe stoornis.
- Het kan zijn dat kinderen voor een indicatie worden uitgesloten omdat er geen wetenschappelijke gegevens, geen passende toedieningsvorm en dosering beschikbaar zijn.
- Het geneesmiddel wordt voor een heel andere indicatie gebruikt.
Wanneer een arts besluit om off-label voor te schrijven moet hij of zij zich aan de volgende regels houden:
- In de eerste drie situaties hoeven geen uitgebreide behandelprotocollen aanwezig te zijn en kan men volstaan met gedocumenteerde gegevens van de beroepsgroep. [..]
- In de overige situaties zijn landelijke richtlijnen gewenst. Als die er (nog) niet zijn, moet de arts over het off-labelvoorschrift overleggen met de apotheker, voordat deze het aflevert;
- De arts informeert de patiënt dat hij een off-labelgeneesmiddel krijgt voorgeschreven. De patiënt verleent daarvoor zijn toestemming (informed consent). Het is aan te raden dit zorgvuldig te documenteren;
- De arts moet nagaan of een acceptabele andere behandeling met een voor die aandoening geregistreerd geneesmiddel beschikbaar is;
- De arts maakt een goede afweging tussen eventuele risico’s en het nut van het off-label geneesmiddel. Wetenschappelijke verenigingen […] dienen hun leden over deze regels en afspraken voor te lichten.
Professioneel
Hier staat heel keurig op een rijtje hoe dingen eigenlijk altijd geregeld zijn in de zorg: zijn er richtlijnen of iets wat daar op lijkt, volg die dan of leg uit waarom je afwijkt. Laat zien dat je in het belang van de patiënt handelt door te overleggen met andere deskundigen, wees open naar de patiënt en schrijf alles netjes op. Handel professioneel en stel je toetsbaar op.
Waarom werd de arts uit het begin van het stukje dan veroordeeld? Twee belangrijke redenen: er waren in 2021 al richtlijnen die het gebruik van ivermectine bij COVID-19 afrieden, en ten tweede vroeg hij de patiënten in kwestie de dossiers te vernietigen omdat hij bang was voor een boete. Vooral dat laatste is hem aangerekend: de rechter vond dat een huisarts onwaardig.