Dune Wouters
basisarts en onderzoeker
Selection bias in onderzoek begint al bij de informatiebrief
Tijdens haar onderzoek naar patiëntgerichte zorg concludeert Dune Wouters dat de data van een belangrijke groep patiënten ontbreken. Namelijk die van de mensen die níet meedoen aan onderzoek.
Voordat patiënten van onze afdeling Gynaecologische Oncologie meedoen aan onderzoek, krijgen ze van de arts na een mondelinge toelichting een pakket mee dat patiënten zelf ‘de map’ noemen. Daarin zit naast een ziekenhuisfolder, diagnose-uitleg en nazorginstructies de patiënteninformatiebrief. Die is zoals bij elk wetenschappelijk onderzoek opgesteld in het verplichte format van de CCMO*: 4 tot 6 A4’tjes tekst. Ondertekent de patiënt de brief voor akkoord, dan kan ze starten met de vragenlijst.
Dan moet ze wel onthouden dat die brief ergens is. Anders haakt ze af. En wie afhaakt, bestaat niet in de data. Wat mij betreft vormt die brief een overbodige drempel als het gaat om laag-risicovolle studies zoals vragenlijststudies; de uitleg van de arts zou dan voldoende moeten zijn.
Bovendien: de vrouwen die de brief wél terugvinden en uitlezen, behoren waarschijnlijk niet tot de drie miljoen Nederlanders die laaggeletterd zijn. In reflectie op onderzoeken spreken we van selection bias wanneer de gekozen onderzoeksgroep niet representatief is voor de bredere bevolkingspopulatie. Zelden benoemt iemand dat die al bij de informatiebrief begint, bij stap nul, voordat de eerste vraag is gesteld.
Vraagtekens bij vragenlijst
Nu naar de mensen die de brief ondertekenen omdat ze mee willen doen. Voor onderzoek naar ervaringen van patiënten in de oncologische zorg gebruiken we onder andere de EORTC-vragenlijsten; internationaal gevalideerd, breed ingezet, de standaard. Ik loop terug van mijn postvak en voel me tevreden met de dikke stapel enveloppen in mijn hand. Tot ik ze open. Half ingevulde pagina’s. Vraagtekens in de kantlijn. Ik moet noteren dat de respons tegenvalt.
Validatie
Het afwijken of aanpassen van de EORTC-vragenlijst is niet wenselijk. Je kunt de vragenlijsten dan niet meer scoren – ze verliezen hun vergelijkbaarheid en daarmee hun waarde. Begrijpelijk, validatie is de basis voor vergelijkbaar onderzoek.
Maar op welke populatie zijn die vragenlijsten eigenlijk gevalideerd? Op patiënten die meededen aan validatiestudies. Patiënten die informatiegesprekken begrepen, instemmingsformulieren tekenden, vragenlijsten invulden. Uiteindelijk is de lijst dus gevalideerd op de mensen die de lijsten invullen. Er is nauwelijks een gevalideerde vragenlijst die is getoetst op mensen met lage gezondheidsvaardigheden.
‘Uiteindelijk is de lijst dus gevalideerd op de mensen die de lijsten invullen’
De uitkomsten van dit soort onderzoeken vormen de basis voor patiëntgerichte zorg. Die zorg willen we vormgeven op basis van ervaringen van patiënten – maar niet alle patiënten komen voor in de data. In de ‘discussie’ – de reflectie op onderzoeksresultaten – heet dit een tegenvallende respons, een moeilijk bereikbare groep, een aandachtspunt voor toekomstig onderzoek. Alsof het gaat om een logistiek probleem, op te lossen met een betere wervingsstrategie of een herinnerings-belletje.
Afwijken van de norm
Maar de patiënten die afhaken zijn precies de patiënten wier ervaringen het meest afwijken van de norm – en dus het meest zouden bijdragen aan wat we nog niet weten.
De patiënt is beschermd. De vragenlijst gevalideerd. De data zijn als passend bevonden. Maar de vragenlijst waarin alleen maar vraagtekens staan, die telt niet mee.
* De Centrale Commissie Mensgebonden Onderzoek