Verpleegkundige Ilse de Boer ging 7 keer voor Artsen zonder Grenzen op uitzending: ‘Afrika is en blijft een blinde vlek’

Beeld Corné Sparidaens

Kinderverpleegkundige Ilse de Boer (46) ging zeven keer voor Artsen zonder Grenzen op uitzending, waarvan vier keer naar Zuid-Soedan. Ze was medisch verantwoordelijk voor twee ziekenhuizen daar, toen één ervan afgelopen februari werd gebombardeerd. “Honderdduizenden Zuid-Soedanezen zijn nu afgesloten van basale medische zorg.”

Ze ziet zichzelf veertien jaar geleden nog staan, wanhopig zwaaiend naast de geïmproviseerde landingsbaan bij de primary health care unit van Artsen zonder Grenzen (AzG) in het Zuid-Soedanese Pieri. Naast haar een gewonde patiënt, die met spoed een operatie nodig heeft. In de kleine kliniek die Ilse de Boer er runt, hebben ze daar de mogelijkheid niet voor. Hoewel het ziekenhuis van AzG ‘slechts’ 60 km verderop ligt, heeft ook dat geen chirurgische capaciteit. Bovendien is vervoer over de weg geen optie – er zijn nauwelijks begaanbare wegen in het gebied. Voor operaties moeten patiënten dus naar een ander ziekenhuis worden vervoerd, in Leer of Nasir. Het AzG-vliegtuigje vliegt laag over, maar kan niet landen – het wegdek is door de gevallen regen simpelweg te slecht. De dag daarna lukt dat wel, maar dan komt de hulp te laat – de patiënt ontwaakt niet meer uit de narcose.

“Zulke momenten zijn moeilijk”, zegt De Boer. “Maar je leert dat soort ervaringen snel los te laten. Anders kun je dit werk niet doen.”

Ervaringen verwerken

We spreken de kinderverpleegkundige in het huis van haar tweelingzus in het buitengebied van het Drentse Coevorden, haar vaste verblijfplaats tussen uitzendingen door. Drie weken eerder is ze teruggekomen uit Zuid-Soedan, haar zevende missie voor AzG, de vierde naar het door oorlog verscheurde Afrikaanse land. Met vijftien maanden was dit haar langste werkreis tot nu toe. “Na elke uitzending neem ik twee of drie maanden vrij”, zegt ze aan de eettafel. “Daarna ga ik vaak een tijdje als verpleegkundige in Nederland aan de slag. Die periode heb ik echt nodig om alle erva­ringen te verwerken en om op te laden. Zodat ik me tijdens een volgende missie weer 200 procent kan geven.”

Pionieren

Dat ze de zorg in wil, weet De Boer als tiener al. En ook dat ze in het buitenland aan de slag wil, het liefst in Afrika. “Een broer van mijn moeder werkte in Zuid-Afrika. Toen ik elf was, zochten we hem als familie op. Ik denk dat mijn liefde voor het continent daar is ontstaan.” Dat gevoel wordt bevestigd als ze later, als twintiger, stage loopt in Zambia en vrijwilligerswerk doet in Kenia. “Ik vond het zo bijzonder. Het was echt pionieren. Ik weet bijvoorbeeld nog dat we met een houten kist, een stuk plexiglas en een gloeilamp een ‘couveuse’ fabriceerden. En ja, die werkte prima.”

Beeld Corné Sparidaens

De Boer, intussen werkzaam als kinderverpleeg­kundige, voelt: hier wil ik meer mee. En dus solliciteert ze bij Artsen zonder Grenzen. In 2011 gaat ze voor het eerst voor de hulporganisatie op missie. Niet naar Afrika, zoals ze had gehoopt, maar tien maanden naar Pakistan. “Als je door de sollicitatieprocedure komt, beland je in een pool met beschikbare zorgprofessionals”, legt ze uit. “Vervolgens maakt de hr-afdeling mogelijke matches tussen medewerkers en projecten. Voor nieuwelingen is de keus beperkt, want die zendt AzG niet zomaar naar elk land uit.” Wat moet ik in Pakistan, denkt De Boer in eerste instantie, als de langverwachte mail eindelijk in haar inbox ploft. “Maar ik kreeg de mogelijkheid daar vanaf nul een kinderziekenhuis te helpen bouwen. Die kans wilde ik niet voorbij laten gaan.”

Hoe was die eerste uitzending?

“Eerlijk gezegd heel anders dan ik me had voorgesteld. In Pakistan werkten we in een grote stad. Daar waren best goede medische voorzieningen – in het kinderziekenhuis hadden we werkende couveuses en er kwamen zuurstofleidingen uit de muur. Toch bleek de nood er hoog. In de overvolle regeringsziekenhuizen was geen plek voor prematuren en de vele ondervoede baby’s. Die belandden dus bij ons. Zes maanden na terugkomst in Nederland vertrok ik opnieuw, toen voor het eerst naar Zuid-Soedan.”

Waarom wilde je zo snel wéér?

“Het is heel speciaal om met relatief weinig middelen letterlijk levens te kunnen redden. Wat lab-testen en medicatie, en je handen en je gezonde verstand: meer heb je niet nodig om grote groepen mensen te helpen. Je gaat echt terug naar de basics van de gezondheidszorg. Dat vind ik fantastisch. Door de jaren heen heb ik ontelbaar veel ernstig ondervoede kinderen gezien, die met medische melk en pindakaaspasta in een paar weken helemaal opbloeiden. En met een simpele medicijnkuur van drie dagen genezen we jaarlijks zo veel patiënten met malaria.

‘Je gaat echt terug naar de basics van de gezondheidszorg, dat vind ik fantastisch’

In de loop van de tijd ben ik ook meer coördinerende rollen gaan vervullen, bijvoorbeeld als medisch teamleider en ziekenhuiscoördinator. Als verpleegkundige in Nederland zou ik nooit verantwoordelijk kunnen zijn voor het reilen en zeilen van een volledig ziekenhuis.”

Wat trof je in 2012 in Zuid-Soedan aan?

“Toen ik er kwam, was het land net een jaar onafhankelijk. Lokale gezondheidszorg was er nauwelijks. De Nederlandse tak van AzG had er een ziekenhuis in Lankien met zeventig bedden en twee outreach locaties – kleine gezondheidscentra voor mensen in afgelegen gebieden.

Voor die centra, gerund door lokaal AzG-personeel, werd ik verantwoordelijk. Een vliegtuigje zette mij en één andere verpleegkundige af in the middle of nowhere. Het eerste wat ik deed was een accu aansluiten op twee kleine zonnepanelen, zodat ik de radio aan de praat kon krijgen – er is daar geen mobiel signaal. Na een nacht in een modderhutje zaten er ’s ochtends rijen patiënten bij de kliniek te wachten– we zagen er zo’n 900 per week. Die kon- ­den we alleen basale zorg geven. Als er een keizersnede of een andere operatie nodig was, moest ik het vliegtuig oproepen. Soms kwam dat op tijd, vaak niet. Zeker niet in het regenseizoen, van mei tot oktober, als de beperkte wegen in modderpoelen veranderden en er vaak overstromingen zijn.”

Wat doet het met je als je mensen met goed behandelbare aandoeningen voor je ogen ziet sterven?

“Dat is vreselijk frustrerend en vaak ook hartverscheurend. Maar ik hou mezelf altijd voor dat als de AzG-klinieken er níét waren, er nog veel meer mensen zouden overlijden. Wat verder helpt, is er met collega’s over praten. En focussen op wat wél lukt. Waar ik ook veel kracht uit put, is de veerkracht van de lokale bevolking. Zuid-Soedan wordt al jaren geteisterd door geweld en extreme weersomstandigheden. Twee op de drie bewoners is afhankelijk van humanitaire hulp. In totaal gaat het om meer dan 10 miljoen mensen. Ziekte en dood zijn onderdeel van het dagelijkse leven. Tegelijk zijn de mensen zo sterk en flexibel. Dat geeft me hoop.”

Tussen 2013 en 2018 voerden president Salva Kiir en oppositieleider Riek Machar een bloedige strijd in Zuid-Soedan. De burgeroorlog kostte naar schatting 400.000 mensen het leven. Miljoenen inwoners sloegen op de vlucht. In 2018 werd er een vredesakkoord gesloten, maar in de praktijk zijn er nog altijd veel gewapende groepen actief. In aanloop naar de presidentsverkiezingen later dit jaar nam het geweld verder toe. Dat merkt ook Artsen zonder Grenzen, dat sinds 1983 actief is in het gebied. Zo werd afgelopen februari het AzG-ziekenhuis in Lankien gebombardeerd en geplunderd. Na 31 jaar hulpverlening was de organisatie gedwongen de instelling te sluiten.

De Boer is in de hoofdstad Juba aan het werk als de eerste dronebom in Lankien valt. “Ons ziekenhuis lag middenin oppositiegebied”, vertelt ze. “Voor het regeringsleger bleek dat genoeg reden om het aan te vallen. Omdat de spanning toenam, hadden we kort daarvoor ons internationale personeel al geëvacueerd. Het lokale personeel heeft de boel nog een paar weken draaiende weten te houden, maar uiteindelijk moesten ook zij vluchten. Alle patiënten waren toen al ontslagen. Ook de mensen die acute zorg nodig hadden. Gruwelijk, maar we hadden geen andere optie. In de Nederlandse media is trouwens nauwelijks aandacht besteed aan de aanval. Onbegrijpelijk. Maar Afrika is en blijft een blinde vlek voor de meeste Nederlanders.”

Hoe gaat het nu in de regio?

“Met mobiele klinieken proberen we waar mogelijk de mensen bij te staan. Maar nog altijd zijn honderdduizenden Zuid-Soedanezen in de regio afgesloten van basale medische zorg. Verder is het zeer de vraag of we het ziekenhuis in Lankien ooit kunnen herbouwen. Los van de situatie daar hebben we ook te maken met een veranderde wereldpolitiek. Internationaal is er afgelopen jaren enorm bezuinigd op ontwikkelingssamenwerking. AzG wordt gefinancierd met donaties, dus dat raakt ons niet direct. Maar omdat andere projecten wegvallen, neemt de druk op onze hulpverlening wel toe. Dat betekent ook dat we moeilijke keuzes moeten maken.”

Ben je van plan zelf terug te gaan?

“Na elke uitzending gun ik mezelf de tijd om te voelen of ik nog een keer wil. Ik ben daar nog niet uit.”

Beeld Corné Sparidaens

Is het niet moeilijk om tussen twee werelden te schakelen?

“In het begin vond ik het inderdaad best lastig als ik hier een patiënt hoorde klagen. Je hebt geen idee hoeveel mazzel je hebt, dacht ik dan. Maar ik kan het Nederlanders niet kwalijk nemen dat ze een bepaald niveau van zorg gewend zijn. De laatste jaren werk ik in mijn periodes hier als transferverpleegkundige. Nu ik niet meer zelf aan het bed sta, zet ik de knop makkelijker om.”

Wat is de belangrijkste les die je van je uitzendingen hebt meegenomen?

“Om als zorgverlener op je eigen waarneming en oordeel te vertrouwen. We hebben hier zoveel techniek tot onze beschikking, zoveel hulpmiddelen waar we ons op verlaten. Soms heb ik het idee dat we daardoor niet meer écht naar patiënten kijken en luisteren.

‘Soms heb ik het idee dat we hier niet meer écht naar patiënten kijken en luisteren’

Ik weet nog dat ik in een afgelegen kliniek in Bangladesh een keer een discussie had met een Amerikaanse kinderarts over een kindje met een verhoogde druk in het hoofd. De arts had een sterk vermoeden van de oorzaak, maar wilde de peuter toch naar een ver ziekenhuis sturen om een CT-scan te laten maken. ‘Gaat de uitkomst je behandelplan veranderen?’, vroeg ik. ‘Nee’, antwoordde ze. Maar het was onderdeel van het protocol, zo had ze het geleerd. Ik zou willen dat we die reflex wat meer loslaten. Ik ben ervan overtuigd dat ons dat betere zorgverleners maakt en dat het de patiënt ten goede komt.”

C.V.

Ilse de Boer (1980) studeerde mbo- en hbo-verpleegkunde, aangevuld met een aantekening kinderverpleegkunde en een tropenopleiding. Van 1999 tot 2011 werkte ze als (kinder)verpleegkundige in het Tergooi MC en het Wilhelmina Kinderziekenhuis.

Tussen 2011 en 2014 ging ze drie keer voor Artsen zonder Grenzen op uitzending, een keer naar Pakistan en twee keer naar Zuid-Soedan. Daarna volgde zes jaar werk in Nederland, als kinderverpleegkundige in de thuiszorg en als transferverpleegkundige in het UMC Utrecht.

Sinds 2021 deed ze nog vier uitzendingen voor AzG, naar Bangladesh, Kenia en opnieuw twee keer Zuid-Soedan. Ze vervulde verschillende rollen, waaronder Hospital Director en Medical Teamleader. Momenteel is ze Deputy Medical Coordinator. Tussen uitzendingen door werkt ze hier als transfer­verpleegkundige.

Delen