Ian Leistikow
IGJ-inspecteur en bijzonder hoogleraar
Voelt de patiënt zich bij jou veilig genoeg om zichzelf te zijn?

Bij culturele veiligheid bepaalt de ervaring van de patiënt of zorg relationeel veilig is. Ian Leistikow over het nut van voortdurende reflectie op machtsverhoudingen, aannames en organisatieprocessen.
Begin september bezocht ik het congres van de International Association of Medical Regulatory Authorities (IAMRA). De leden van deze organisatie houden toezicht op medische beroepsgroepen. Naast thema’s als artificial intelligence en duurzame inzetbaarheid van artsen, raakte ik daar vooral geboeid door een begrip dat ik tot dan toe niet kende: cultural safety, ofwel culturele veiligheid.
Culturele veiligheid gaat een stap verder dan het concept van cultuursensitieve zorg. Waar cultuursensitiviteit draait om kennis hebben van gebruiken, normen en waarden van patiënten met een andere culturele achtergrond, ligt de kern van culturele veiligheid in de ervaring van de patiënt zelf.
Kritisch kijken
Voelt iemand zich gerespecteerd, vrij van vooroordelen, veilig genoeg om zijn verhaal te doen en keuzes te maken? Zo ja, dan is er culturele veiligheid. Zo nee, dan niet – ongeacht de goede bedoelingen van de zorgverlener. Dit principe is ontwikkeld in landen als Nieuw-Zeeland en Canada, waar de oorspronkelijke bevolking vaak slechtere gezondheidsuitkomsten heeft dan de rest van de samenleving. Daar is de zorg gewend geraakt om kritisch te kijken naar machtsongelijkheid, racisme en systemische barrières. Het uitgangspunt: alleen de patiënt kan bepalen of de zorg daadwerkelijk veilig voelt.
Een artikel uit Nieuw Zeeland laat zien hoe culturele veiligheid anders is dan culturele competentie. Competentie suggereert dat de zorgverlener, eenmaal getraind in bepaalde vaardigheden of kennis, ‘klaar’ is. Culturele veiligheid daarentegen gaat uit van een continu proces: zorgverleners moeten zichzelf en hun systeem steeds opnieuw onderzoeken. Welke impliciete vooroordelen spelen mee? Hoe werkt de machtsbalans in de spreekkamer? Welke belemmeringen leggen onze organisatieprocessen op?
Confronterend
De auteurs benadrukken dat culturele veiligheid alleen kan ontstaan als zorgverleners actief reflecteren op hun rol in die machtsverhouding en bereid zijn om zich kwetsbaar op te stellen. Dat is confronterend, maar ook bevrijdend. Want het verlegt de focus van ‘weten hoe de ander in elkaar zit’ naar ‘begrijpen welke positie ik zelf inneem en wat dat voor de ander betekent’.
Culturele veiligheid was in eerste instantie gericht op inheemse bevolkingsgroepen, maar in de praktijk blijkt iedereen er baat bij te hebben
Culturele veiligheid was in eerste instantie gericht op inheemse bevolkingsgroepen, maar in de praktijk blijkt iedereen er baat bij te hebben. Want wie zich niet gehoord voelt of afgeschrikt wordt door een formeel systeem, ervaart dezelfde drempels – of dat nu komt door taal, opleiding, religie of eerdere negatieve ervaringen met zorg.
Nederlandse context
Dat raakt ook aan de Nederlandse context. Onze samenleving is cultureel divers, en het is van belang dat patiënten zich welkom en serieus genomen voelen. Culturele veiligheid helpt voorkomen dat mensen afhaken, zorg mijden of klachten verzwijgen. Daarmee draagt het bij aan kwaliteit én rechtvaardigheid in de zorg. Het sluit ook aan bij het jaarthema van de IGJ voor 2025: gezondheidsverschillen en toegang tot zorg.
Aannames
Voor zorgverleners betekent dit dat patiëntgerichte zorg niet stopt bij het afvinken van een vragenlijst of het aanbieden van een tolk. Het vraagt om een houding van voortdurende reflectie en dialoog. Wat neem ik onbewust mee aan aannames? Hoe ziet mijn patiënt/cliënt/bewoner mijn rol? Welke signalen geeft deze af die mij vertellen of er sprake is van vertrouwen of juist van afstand?
Ook op organisatieniveau zijn er consequenties. Procedures en systemen die voor de ene groep logisch en veilig lijken, kunnen voor anderen juist een barrière vormen. Denk aan de manier waarop klachten worden afgehandeld of hoe informatie over behandelingen wordt gegeven.
“We are guests in their lives”
Culturele veiligheid is geen eindpunt maar een reis. Het is een uitnodiging om te blijven leren, kritisch naar onszelf en ons systeem te kijken, en de stem van degene voor wie wij er zijn centraal te stellen.
Door dit begrip in ons dagelijks werk mee te nemen, kunnen we de zorg werkelijk patiëntgericht maken. Niet door protocollen of theoretische kennis alleen, maar door ruimte te maken voor de ervaring van de patiënt. Want uiteindelijk is dat waar het om draait: zorg die niet alleen medisch verantwoord is, maar ook relationeel veilig. Immers, zoals Donald Berwick ooit zei; “We are guests in their lives”.