Ian Leistikow

Ian Leistikow

IGJ-inspecteur en bijzonder hoogleraar

Zeggenschap in de zorg, een linkse hobby?

Verpleegkundigen spelen een cruciale rol in de kwaliteit van zorg, maar hadden tot voor kort weinig invloed op beleid. Ian Leistikow over de waarde én het organiseren van betekenisvol zeggenschap.

In het toezicht op grote zorginstellingen is het gebruikelijk dat de Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd (IGJ) jaarlijks langsgaat voor een gesprek met de bestuurders. We gaan dan met (meestal) twee inspecteurs op inspectiebezoek en aansluitend in dialoog met de bestuurders en andere gremia, zoals de cliëntenraad en het medisch stafbestuur, om een beeld te krijgen van de kwaliteit van zorg.

Rond 2018 besloten we dat we voor deze gesprekken in ziekenhuizen ook de Verpleegkundige Advies Raad (VAR) aan tafel wilden. Sommige ziekenhuizen deden dat al, de meeste vonden het prima om dat vanaf volgend jaar te doen, sommige vroegen wat het nut hiervan was en een enkele bestuurder zei geen VAR, of iets vergelijkbaars, te hebben. Nou, dan heb je een jaar om het op te richten, was onze reactie. Want volgend jaar verwachten we ze aan tafel.

Geen VAR? Nou, dan heb je een jaar om deze op te richten

Het idee hierachter was dat verpleegkundigen enorme invloed hebben op de kwaliteit van zorg in praktische zin, maar opvallend weinig invloed hadden op het beleid. En dat leek de IGJ problematisch. Want als je dagelijks de oren en ogen van de organisatie bent, heb je als beste zicht op wat er voor de patiënten/cliënten echt toe doet. Inmiddels is er algemene consensus dat zeggenschap wenselijk is, en in meer sectoren dan alleen de ziekenhuizen. Het staat zelfs in de wet.

Sinds kort is er ook een Landelijk Actieplan Zeggenschap in de zorg (LAZ). Een samenwerking van meerdere brancheverenigingen om verpleegkundigen, verzorgenden, verpleegkundig specialisten, begeleiders, jeugdzorgwerkers en sociaal werkers te ondersteunen bij het versterken van zeggenschap in hun organisatie. Op 23 juni organiseert het LAZ het landelijke congres ‘Zeggenschap in zorg en sociaal domein’, waar de IGJ ook aan zal deelnemen.

Positieve gevolgen

Dit past in de ontwikkeling die in het Engels zo mooi klinkt: “Nothing about me, without me”. En volgens mij sluit het aan bij meerdere grote uitdagingen waar we in de zorg voor staan, zoals toegenomen complexiteit, schaarste en de duurzame inzetbaarheid van zorgverleners.

Want de positieve gevolgen van zeggenschap beperken zich niet alleen tot kwaliteit van zorg, maar raken ook zaken als tevredenheid en veerkracht. Kortom, zorgverleners hebben het beter naar hun zin en zitten beter in hun vel. Met minder verloop, minder uitval en betere uitkomsten van zorg tot gevolg.

Naast kwaliteit raken de positieve gevolgen van zeggenschap ook zaken als tevredenheid en veerkracht

Ruimte organiseren

Uit de veiligheidskunde weten we dat complex werk vraagt om ruimte voor de medewerkers om zich aan te passen aan onverwachte omstandigheden. Deze ruimte ontstaat niet vanzelf, die moet je organiseren. En dat kan natuurlijk alleen met kennis uit de praktijk. Eenvoudiger gezegd: de zorgverleners weten zelf als beste wat hun werk makkelijk of moeilijk maakt. Dus zinvol beleid hierover kan alleen ontstaan in samenspraak met hen. Dat vergt inzet van zowel de zorgverleners als de organisatie waarin zij werken. Zeggenschap is dus geen ‘linkse hobby’, maar een fundamentele bouwsteen voor goede zorg.

Betekenisvol zeggenschap

Alleen het hebben van een VAR is dan natuurlijk niet genoeg. Dit zouden we bij de IGJ een ‘structuur indicator’ noemen. Naar een model van Avedis Donabedian van bijna 60 jaar geleden om de kwaliteit van zorg in beeld te brengen. Hij doet dat aan de hand van 3 elementen:

  • Structuur: de context waarin zorg wordt geleverd, zoals wetten, het gebouw, de competenties van het personeel;
  • Proces: de wijze waarop zorg wordt geleverd, de interactie tussen zorgverleners en patiënten;
  • Uitkomst: de effecten van zorg op de gezondheid van patiënten en populaties.

Deze indeling kan je ook gebruiken om naar zeggenschap te kijken. Structuren, zoals een VAR, zijn belangrijke randvoorwaarden, maar leiden niet vanzelf tot zeggenschap. Bijvoorbeeld als leden van de VAR geen tijd of ondersteuning hiervoor krijgen. Goede processen maken de kans op de gewenste uitkomst al groter, maar zijn ook geen garantie. Bijvoorbeeld als inbreng van de VAR uiteindelijk toch nooit het beleid beïnvloedt. Betekenisvolle zeggenschap zal alle drie de elementen moeten bevatten. En hoe dat in de praktijk het beste werkt, kan per instelling verschillen.

Welke rol de IGJ hierin kan hebben, gaan we de komende periode onderzoeken. Dat doen we natuurlijk door in gesprek te gaan met de zorgverleners waar het om gaat.

Er is hier voor alle betrokkenen nog wel wat werk te verzetten. Maar de start is gemaakt, en de richting is onomkeerbaar. Nothing about me without me, gaat nu ook op voor degenen die zich met hart en ziel inzetten om onze dierbaren, en onszelf, goede zorg te geven. Eigenlijk is dat niet meer dan normaal.

Delen