Mariska Koster

Mariska Koster

Zoekplaatje

Goede gesprekken over het levenseinde zijn nodig om zinloze behandelingen te kunnen staken, schrijft Mariska Koster.

Eind augustus stond er een artikel in het AD en een aantal regionale dagbladen over het feit dat mensen in de laatste drie maanden van hun leven, als al duidelijk is dat ze spoedig zullen sterven, vaak nog medicijnen krijgen die geen enkel nut meer hebben of zelfs risico’s met zich meebrengen. Het artikel riep op tot meer scholing van artsen om deze onwenselijke situatie tegen te gaan.

Uiteraard ben ik het eens met de constatering dat het onwenselijk is om bijvoorbeeld cholesterolverlagers voor te schrijven als de levensverwachting kort is. Ik denk dat er zeer weinig artsen zijn die dat wel een goed idee vinden. Waarom worden ze dan toch voorgeschreven aan mensen die geen jaar meer te leven hebben?

Sneeuwluipaard

Ik denk dat er meerdere redenen zijn. Ten eerste is de naderende dood helemaal niet zo goed zichtbaar. Ik vergelijk dat met deze foto: Instagram wordt gek: wat staat er op deze foto van Freek Vonk? Op deze foto is een sneeuwluipaard te zien. Als je niet weet dat het beest erop staat, zie je sowieso niets bijzonders. Weet je het wel, dan moet je nog heel goed kijken om hem te ontdekken.

Als arts kijk je vaak over dat sneeuwluipaard, die naderende dood, heen

Het onderzoek waar het artikel in de krant over ging, was uitgevoerd bij mensen die al in de palliatieve fase zaten. Lees: je weet dat er een sneeuwluipaard op de foto staat. Toch kijk je ook als arts vaak over dat sneeuwluipaard, die naderende dood, heen. Marcel Olde Rikkert, hoogleraar geriatrie van het Radboudumc in Nijmegen, beaamt dat. Artsen zijn behoorlijk slecht in het voorspellen van hoeveel tijd iemand nog te leven heeft, zelfs al weet iedereen dat die tijd kort zal zijn. Rekening houden met de laatste levensfase is daarom niet zo eenvoudig.

Nutteloze medicijnen

Maar er spelen ook andere zaken. Die nutteloze medicijnen zijn vaak door een medisch specialist voorgeschreven. En die stelt het vaak niet zo op prijs dat daaraan door een huisarts of een andere specialist gerommeld wordt. Ik heb zelf meerdere malen een verbolgen collega aan de lijn gehad omdat ik het gewaagd had “een met grote moeite tot stand gebracht en fragiel therapeutisch evenwicht” te verstoren. Mijn tegenwerping dat in het licht van het naderend overlijden dat evenwicht niet meer relevant was, vond geen weerklank. Na een paar van zulke telefoongesprekken geloof je het wel met je medicatiebeleid in de laatste levensfase.

Hoe had ik het gewaagd “een met grote moeite tot stand gebracht en fragiel therapeutisch evenwicht” te verstoren

Daarnaast is ook de dynamiek van stoppen met een geneesmiddel heel anders dan die van starten. En het gaat hier vaak om stoppen. Een cholesterolverlager heeft een langetermijneffect. Doorgaan met dit middel voedt in het magische hoekje van ons brein het idee, de hoop dat die lange termijn bestaat. “Misschien moeten we stoppen met de simvastatine, u hebt er ook last van…” “Maar mijn cholesterol dan, dokter?!” Zolang je over je cholesterol kunt praten, hoef je het niet over de naderende dood te hebben.

Gesprek over levenseinde

Het gaat mijns inziens daarom niet alleen om technische kennis maar om het vermogen zinvolle gesprekken te voeren over het levenseinde. En die, zoals Olde Rikkert adviseert, te koppelen aan  ‘mijlpalen’. Zoals bijvoorbeeld het feit dat chemo niet meer werkt, of een nieuwe diagnose, of een plotselinge achteruitgang die zich uit als meer zorgbehoefte. “Dat wordt nog te weinig gedaan.”

Levenseindezorg is niet alleen aan de arts. Verpleegkundigen in ziekenhuis of thuiszorg, die de patiënt vaker zien dan de arts, hebben naar mijn mening een belangrijke functie. Zij staan vaak dichter bij de zieke, die hen ook makkelijker in vertrouwen neemt dan de arts. Door als een gelijkwaardig team – ieder met eigen kennis en kunde – samen te werken, is het wel degelijk mogelijk ervoor te zorgen dat goede gesprekken over het levenseinde gevoerd worden, dat zinloze behandelingen worden gestaakt, en dat medicatie wordt gegeven voor de symptomen waar de patiënt last van heeft.

Delen