Ignace Schretlen

Ignace Schretlen

De verdoemden

Tussen luxe resorts op Kos ziet voormalig huisarts Ignace Schretlen groepjes mannen lopen in het schemerlicht. Een realiteit waarin hij de geschiedenis zich ziet herhalen.

Je raakt eraan gewend: luxe resorts die als paradijsjes in een kaal landschap met veel verwaarloosde en verlaten huizen liggen. Op de terugweg naar zo’n resort op Kos zie ik groepjes mannen. In de schemering ogen zij als schimmen. Dit zijn zeker geen eilandbewoners of toeristen. Zij lopen aan de andere kant in de berm van de weg en slaan geen acht op voorbijkomend verkeer. Het lijkt zelfs alsof deze mensen van een andere wereld komen. Ik zie hen vaker. Het personeel van ons hotel haalt de schouders op wanneer ik vraag wie zij zijn.

Een landgenote, die op Kos een appartement heeft, vertelt ons wat ik al vermoedde: het gaat om vluchtelingen. De autoriteiten proberen hen zoveel mogelijk buiten beeld van toeristen te houden. Kos mag vooral geen tweede Leros worden. De asielzoekers wonen in witte barakken op een paar kilometer afstand van ons hotel. De vrouw wijst de locatie op onze kaart aan.

Tweemaal ben ik naar deze barakken op zoek gegaan. Maar nog steeds weet ik niet of het afgelegen witte gebouw halverwege ons resort en een dorp verderop een van die barakken is.

De autoriteiten proberen de vluchtelingen zoveel mogelijk buiten beeld van toeristen te houden. Kos mag vooral geen tweede Leros worden.

In mei 2024 dagvaardden Amnesty International, de Stichting Bootvluchteling en de Stichting Defence for Children de Staat der Nederlanden om in het kader van de EU-Turkijedeal de rampzalige situatie van vluchtelingen in Griekenland aan te kaarten. De dagvaarding, die niet ontvankelijk werd verklaard, betrof vijf zogenaamde ‘hotspot-eilanden’: Lesbos, Samos, Chios, Kos en Leros. In de periode van 2016 tot 2020 overschreed hier het hoogste aantal vluchtelingen 3,2 tot 12,4 maal de beschikbare capaciteit. In 2020 verbleven in Kos 4338 asielzoekers.

Eiland van de verdoemden

Vanuit Kos is het slechts anderhalf uur varen naar Leros. Ik ben er nooit geweest. Vrienden die nog veel vaker Griekenland bezoeken evenmin. Waarom niet? Omdat Leros het eiland van de verdoemden is. Ooit werden hier patiënten met tuberculose, lepra en andere besmettelijke aandoeningen naartoe gebracht.

Vanaf 1912 bouwde de Italiaanse bezetter een marinebasis en een stad met inmiddels veel vervallen huizen en pompeuze bouwwerken voor 20.000 inwoners inclusief een zomerverblijf voor Musolini. Alles ademde het groeiende fascisme.

Beruchtste psychiatrische inrichting

Tijdens de Griekse Burgeroorlog (1946-1949) werden onder meer op Leros kinderen van politieke tegenstanders (linksgezinden) in concentratiekampen ‘heropgevoed’; velen vonden er de dood. Tijdens het kolonelsregime (1967-1974) belandden op dit eiland 3000-4000 politieke gevangenen waaronder de dichter Yannis Ritsos en de componisten Mikis Theodorakis en Manos Hadjidakis. Van 1957 tot 1995 was hier een van de grootste en beruchtste psychiatrische inrichtingen in Europa: het aantal patiënten zou zelfs de 3000 overschreden hebben. Niemand wist hiervan!

In 1994 maakte de Italiaanse Magnum fotograaf Alex Majoli (1971) een indrukwekkende reeks foto’s van de afschuwelijke situatie op Leros. Die situatie was toen echter al veel beter dan tot 1989 toen horrorbeelden verschenen van uitgemergelde naakte patiënten die volledig aan hun lot werden overgelaten. De inrichting leek wel een concentratiekamp! De ‘verzorging’ was in handen van eilandbewoners – vissers en herders – die alom werden gevreesd. De confrontatie met het lijden van psychiatrische patiënten leidde overigens bij henzelf tot massaal alcoholisme.

Klik door de foto’s van Alex Majoli (1994/1995):

Bron: Foto’s ALex Majoli: magnumphotos.com

De geschiedenis herhaalt zich en helaas gebeurt dat soms nog sneller dan gedacht. In 2015 werd Leros geselecteerd voor de opvang van vluchtelingen. In december 2019 waren er al 2773 asielzoekers op een bevolking van toen ruim 8000 mensen. De hygiënische omstandigheden zijn zo bedroevend dat opnieuw epidemieën dreigen. Veel eilandbewoners verzorgen zowel de vluchtelingen als de nog altijd aanwezige psychiatrische patiënten die er nu wel veel beter aan toe zijn. Leros is een mooi eiland maar er komen relatief weinig toeristen.

De hygiënische omstandigheden zijn zo bedroevend dat opnieuw epidemieën dreigen

Onderweg naar het vliegveld van Athene ontmoet ik een pas afgestudeerde student die in een resort in Kos werkt. Wanneer ik hem aanspreek over het vluchtelingenprobleem reageert hij geëmotioneerd. Natuurlijk gaat hem het lot van deze mensen zeer ter harte. Niet hij maar toeristen willen geen vluchtelingen zien. Ik voel dat de jongen het meent. Griekenland heeft het aanzienlijk zwaarder dan Nederland. En laten we eerlijk zijn: ook bij ons gelden vluchtelingen voor veel landgenoten nog altijd als verdoemden.

Delen