Ignace Schretlen

Ignace Schretlen

Een mysterieus plaatje

Welk mysterie zit achter een plaatje dat alsmaar in het hoofd blijft hangen en je jarenlang blijft achtervolgen? Let wel: het gaat nu even niet om de herinnering aan een emotionele gebeurtenis, zoals de geboorte van een kind of het beeld van een overleden ouder. En het betreft evenmin een dramatisch moment waarvan je toevallig getuige was, of een aangrijpend beeld op de televisie. Nee, het gaat nu om een tekening van een groot rond hoofd met ogen die jou indringend aanstaren. Het hoofd staat op twee korte dikke strepen die de benen (of poten?) voorstellen.

Beeld | Pasteltekening van Hélène Martin, uit Lage de créer – René Laforestrie

Niet minder mysterieus was de vlaag van herkenning toen mijn oog bijna twee decennia later – surfend op internet – toevallig op de omslag van een boek viel, waarvan ik direct wist dat hierin de betreffende afbeelding moest staan.

De titel luidt ‘L’Age de Créer’. Het boek uit 1991 toont tekeningen, schilderwerken en beeldjes van 80-jarigen die voor het eerst sinds hun kindertijd weer creatief bezig zijn. Het betreffende project werd op initiatief van een psychoog gerealiseerd door vier kunstenaars, twee kunstcritici, een arts en de directeur van een ziekenhuis.

‘L’Age de Créer’ imponeert niet alleen door de verscheidenheid aan getoonde werken (waarvan de grootste maar liefst 160 x 230 cm meet!) maar ontroert ook door de korte bijschriften.

Bij een pasteltekening van Eugénie Leyer staat: ‘Vijf maanden lang is zij (naar een atelierruimte) gekomen. Maar in al die tijd heeft ze slechts één werk gemaakt.’ Daarentegen maakte Mauricette Pointal, die pas op haar 87ste begon te schilderen, in vijf jaar meer dan 500 werken. Bij de pasteltekening die mij is bijgebleven staat louter de naam van de maker: Hélène Marin.

Enige schilderwerk van Eugenie Leuyer

Waarom juist de tekening van Hélène in mijn geheugen is gegrift, weet ik niet. Maar soortgelijke figuren komen veel meer voor. In Engelstalige landen is Humpty Dumpty al langer dan twee eeuwen een populair karakter, dat ook een rol speelt in ‘Alice in Spiegelland’ van Lewis Carroll (1832-1898). De Beatles verwijzen naar de ‘Eggman’ in ‘I Am the Walrus’ (1967). Voor de Italiaanse kunstenaar Luciano Perna (1958-2021) symboliseert dezelfde figuur God. Vormgevers (o.a. Alessi), illustratoren en reclamemakers weten hiermee een breed publiek te bereiken.

Van Hélène Marin ben ik nooit meer te weten gekomen dan dat zij de tachtig was gepasseerd. Onze dochter tekende koppoters toen ik haar pasteltekening ontdekte. Verklaarde dat misschien de aantrekkingskracht? Op zoek naar meer informatie stuitte ik op tekeningen van patiënten met de ziekte van Alzheimer. Eén hiervan stelt ook een koppoter voor, maar wel zoals kinderen van circa vier jaar die kunnen tekenen. De cognitieve achteruitgang bij dementie laat zich hierin heel duidelijk herkennen. Bij Hélène Marin is hiervan echter geen spoor te ontdekken.

 ‘L’Age de Créer’ was voor mij een openbaring. Alle medewerkers aan dit boek waren onder de indruk van de creativiteit die op hoge leeftijd tot uiting kwam en van de vreugde die veel 80-plussers hieraan beleefden. Zowel bij jonge kinderen als bij patiënten bij Alzheimer wordt de aandacht vaak gefocust op de cognitieve aspecten van tekenen. Bij uitingen van creativiteit gaat het echter om veel meer dan dat**. Kunstenaars die met demente ouderen werken zullen bevestigen dat ook zij ondanks de cognitieve achtergang tot creatieve uitingen in staat zijn.

Naschrift

Gedurende meer dan drie decennia heb ik een collectie opgebouwd rond het thema koppoters. Eenmalig wordt hieruit een selectie getoond in het Odapark te Venray. De expositie Een klein groot wonder – de vele gezichten van een koppoter loopt tot en met 5 januari 2025 en is gratis toegankelijk.

Delen