Ignace Schretlen
Engelen
’s Avonds als ik slapen ga, volgen mij veertien engeltjes na: twee aan mijn hoofdeind, twee aan mijn voeteneind, twee aan mijn rechterzij, twee aan mijn linkerzij, twee die mij dekken, twee die mij wekken, twee die mij wijzen naar ’s hemels paradijzen!
Met dit versje ben ik als kind opgegroeid. Het hing in mijn slaapkamer. Volgens mij hing het trouwens bij alle katholieken thuis. Zelfs nog in 2008 scoorde dit versje qua populariteit het hoogste in de herinnering van katholieken. Maar liefst veertien engeltjes zorgden ervoor dat jou geen onheil overkwam. Bij de zeeverkenners, waarbij ik met tegenzin moest gaan ‘om man te worden’, was het aantal beschermengelen echter al teruggebracht tot twee. Ik moest kiezen tussen Michaël of Gabriël. Het werd – vraag mij niet waarom – de eerste. Helaas bood Michaël geen bescherming tegen seksueel misbruik. Net iets te laat mocht ik de troep verlaten.
Met lonkkanker in zijn lijf schreef Koen Stassijns de bundel ‘Het huis waar alles verdwijnt’ (2023). Het eerste gedicht eindigt met de regels: ‘Ik smeekte mijn engel om terug te komen en / het licht van zijn ontstaan over me heen te gieten. / Ik hoorde: ‘Onze wegen zijn allang gescheiden / ik kon je niet langer beschermen tegen jezelf. / Voortaan zal je alleen moeten genieten en lijden.’
Bestaan beschermengelen nog? Of wordt er snel één uit de kast getoverd wanneer je aan onheil wilt of bent ontkomen. In het hoofdstation van Zürich zweeft een kleurrijk, elf meter lang exemplaar van Niki de Saint Phalle (1930-2002) boven de treinreizigers. Een ander exemplaar – ook met gouden vleugels – bevindt zich in de tarottuin van deze kunstenaar in Capalbio (Toscane).

Met engelen is iets vreemds aan de hand. Niemand heeft er ooit een de hand geschud of omhelsd. En toch figureren ze in vrijwel alle religies. Als onstoffelijke boodschappers tussen hemel en aarde. Er bestaan talrijke verhalen over engelen. In het Oude Testament komen engelen 549 keer voor en in het Nieuwe Testament 203 keer.
De meeste engelen zijn simpel ogende zwart-wittekeningen. Vleugels verraden hun identiteit
Curieus detail: in de Bijbel wordt nergens over gevleugelde wezens geschreven. Wellicht omwille van de herkenbaarheid hebben mensen die erbij bedacht. Engelen hebben geen geslacht. Waarom mocht ik niet kiezen tussen Michaëlle en Gabriëlle? Ik weet niet hoe, maar engelen kunnen wel zondigen. Dan worden ze uit de hemel geworpen. Gevallen engelen worden gelinkt aan de duivel en demonen.
In 2006 werd ‘De Gewonde Engel’ (1903) van Hugo Simberg (1873-1917) in Finland tot ‘Nationaal Schilderij’ gekozen. Het is een mysterieus schilderij, waarover de maker zicht nooit uitliet. Twee in donkere kleding gestoken jongens dragen een gewonde engel op een provisorische brancard weg. De engel – in dit geval geen boodschapper of beschermengel – is een meisje of jonge vrouw die aan het hoofd gewond is geraakt. Op de linkervleugel zitten bloedsporen. Wat er is gebeurd, weten we niet. Mogelijk is er een relatie met de hersenvliesontsteking die de schilder ternauwernood te boven kwam. De voorbereiding van het schilderij vergde veel tijd. Het tafereel is eerst geënsceneerd en gefotografeerd. Twee dochters van een bevriende arts poseerden als engel.

Paul Klee (1879-1940) tekende en schilderde meer dan zeventig engelen, waarvan de meeste in zijn laatste twee levensjaren. In 1935 kreeg hij klachten van een ziekte, waarvan pas in 1938 de diagnose werd gesteld: een progressieve vorm van sclerodermie. In 1936 ontstonden slechts 25 werken. Drie later waren dat er 1253! Tot anderhalve maand van zijn dood maakte Paul Klee in vier en een halve maand nog 366 werken. De meeste engelen zijn simpel ogende zwart-wittekeningen. Vleugels verraden hun identiteit. Bovenal verbeelden zij menselijke gevoelens, waarvan sommige heel expliciet die van de schilder. In zijn oeuvre komen ook enkele gevallen engelen voor, die vermoedelijk verwijzen naar het opkomend naziregime waarvoor Klee ook is gevlucht.

Traditioneel behoort een engel tot de inventaris van een kerststal. Deze bezingt de geboorte van het kindje Jezus en brengt de herders hiervan op de hoogte. Hierna verschijnt zelfs een hele engelenschaar om God te loven. Op zich is een mooi verhaal. Maar het krijgt volgens mij pas echt waarde wanneer je er een eigen betekenis aan heeft, ook of juist wanneer je niet (meer) gelovig ben. Het zou mooi zijn wanneer beschermengelen echt bestonden. Balancerend tussen geloof en bijgeloof tover ik er af en toe een uit de kast. Wanneer ik engelen een plaats zou moeten geven in mijn leven, dan is het als een buitengewoon rijke bron van inspiratie. Misschien vind je het vreemd om te lezen: maar soms is het alsof inspiratie mij vleugels geeft!