Frank van Wijck
freelance medisch journalist
Mis(ver)standen
Stelseldiscussie? Discussie over hoe we met de zorg omgaan en over de vraag of alles wat kan ook collectief moet worden vergoed is constructiever, stelt Frank van Wijck.
Goede zet van de honderden zorgprofessionals die afgelopen dinsdag (Dag van de verpleging) met scholieren in gesprek gingen over de zorg. Het was een waardevolle gelegenheid om de jonge generatie te confronteren met de acht hardnekkige misverstanden over werken in de zorg als verpleegkundige, verzorgende of verpleegkundig specialist. De uitslag van de peiling onder 3.400 zorgprofessionals die V&VN dezelfde dag bekendmaakte benadrukte hoezeer zij genoeg hebben van het stereotype beeld over hun werk.
Frustraties
Ook maakte de peiling duidelijk dat de verpleegkundigen, verzorgenden en verpleegkundig specialisten stáán voor hun vak, en bij meerderheid dezelfde keus zouden maken als ze dit opnieuw moesten doen. Maar de peiling legde ook een aantal van hun frustraties bloot. Niet alleen over die miskenning van de waarde van hun vak, maar ook over de agressie in het werk en de gebrekkige tijd die ze krijgen voor stagebegeleiding. Zonder voldoende stagetijd geen nieuwe aanwas.
Zou een patiënt die agressief is tegen een verpleegkundige, verzorgende of verpleegkundig specialisten zich realiseren dat zonder hen de zorg als een kaartenhuis in elkaar zou donderen? Realiseert het huidige kabinet zich voldoende hoe belangrijk een concreet arbeidsmarktplan voor onmisbare beroepen in de zorg (inclusief financiële onderbouwing) is?
‘Voor patiënten is er met betrekking tot de zorg echt wel meer om zich zorgen over te maken dan de stijgende zorgkosten alleen’
Voor patiënten is er met betrekking tot de zorg echt wel meer om zich zorgen over te maken dan de stijgende zorgkosten alleen. Het is ook de continuïteit van de zorg waarover ze mogen nadenken. Ze kunnen daarin zelf een rol spelen. Bijvoorbeeld door de zorg niet te belasten met klachten die geen zorgvragen zijn maar in de eigen leefomgeving of het sociaal domein thuishoren. Of door daadwerkelijk te komen opdagen bij een ingeplande zorgafspraak.
In hun rol van verzekerden kunnen patiënten wel klagen over het eigen risico en de voorgenomen verhoging daarvan. Maar onredelijk is dat voornemen niet, vooropgesteld dat het aanpalend beleid voor chronisch zieken zorgvuldig wordt vormgegeven. Het Centraal Planbureau becijferde eerder al dat de collectieve zorguitgaven tussen 2020 en 2060 zullen oplopen van twaalf tot achttien procent van het bbp. ‘Daar moet je als kabinet iets mee’, stelt een recent Trouw-commentaar terecht.
Stelseldiscussie
Nog steeds zijn er politieke partijen die dit ‘iets’ vertalen in een stelseldiscussie. Maar dat is het paard achter de wagen spannen. Immers, welk stelsel dan? Ideale zorgstelsels bestaan niet en de groei van de zorgkosten is grotendeels stelselonafhankelijk. Er zijn acute problemen om op te lossen. Discussie over hoe we met de zorg omgaan en over de vraag of alles wat kan ook collectief moet worden vergoed is veel constructiever.
4 reacties
De heer van Wijck noemt een stelseldiscussie “het paard achter de wagen spannen”. Dat klinkt praktisch: er zijn acute problemen, dus laten we praten over zorggebruik, gedrag en de vraag of alles wat kan ook collectief moet worden vergoed.
Maar misschien zit het misverstand precies daar. Wie de stelseldiscussie wegzet als “afleiding”, neemt het bestaande zorgstelsel al als gegeven. Dan blijven vooral gedragsvragen over: gebruikt de patiënt niet te veel zorg, komt hij wel opdagen, hoort zijn klacht wel in de zorg thuis, moet hij via het eigen risico niet wat kostenbewuster worden?
Dat zijn geen neutrale vragen: dat zijn stelselvragen vermomd als gedragsvragen.
Natuurlijk stijgen zorgkosten ook in andere landen. Maar dat maakt de Nederlandse inrichting niet irrelevant. Elk land organiseert schaarste anders. In Nederland gebeurt dat via zorgverzekeraars, contractering, DBC-logica, budgetplafonds, risicoverevening, toezicht en verantwoordingsindustrie. Wie zegt dat kostenstijging grotendeels stelselonafhankelijk is, heeft daarmee nog niet aangetoond dat de verdeling van pijn, macht en verantwoordelijkheid dat ook is.
Ook het beroep op “acute problemen” overtuigt amper. Juist wat als praktische oplossing wordt gepresenteerd – hoger eigen risico, minder zorgvraag, meer kostenbewustzijn bij patiënten – is al een systeemkeuze. Niet het zorgstelsel bespreken is dus niet neutraal: het is kiezen voor het bestaande zorgstelsel.
En ja, patiënten hebben ook verantwoordelijkheid maar individuele verantwoordelijkheid mag geen rookgordijn worden voor institutionele macht. De patiënt heeft de Zorgverzekeringswet niet ontworpen, de contracteerlogica niet gebouwd en de wachtlijsten niet georganiseerd.
De patiënt moet zich “aanpassen”…de zorgprofessional moet “doelmatiger” werken…de politiek moet “moedige keuzes” maken…
Alleen het zorgstelsel zelf blijft buiten behandeling.. maar dat is hier geen verassing.
Voor patiënten en zorgverleners is dat zorgstelsel vaak een probleem, voor anderen is het werkterrein, verdienmodel en bestaansreden.
Misschien is dat wel de grootste misstand of beter gezegd: het grootste misverstand…
G K Mitrasing
16 mei 2026 / 15:36Tja, het stelsel! Anders gezegd, de keuze van de best passende structuur, vorm en wat dies meer zij, voor dienstverlening in de zorgsector ten behoeve degenen die een serieuze zorgbehoefte hebben. Daarvoor is allereerst nodig dat eenduidig wordt gedefinieerd wat onder zorgbehoefte wordt verstaan. Zo langzamerhand is het een ratjetoe van zorgvragen geworden. Van zeer specialistische medische zorgvragen tot behoefte aan gezonde voeding, gezonden leefstijlvoorzieningen, gezonden woonomgevingen, enz. Ook is sprake van het verschuiven van het profiel van de zorgbehoevende van patiënt tot consument. Evenzeer verschuift de zorgverlener van vrije beroeper met daarvoor ter ondersteuning een praktijkorganisatie naar ondernemer met een zorgbedrijf die een marktsegment bedient. En met het begrip markt hebben we kern van de verwording te pakken. Als zelfs een staat als Nederland door een premier wordt aangeduid als B.V. Nederland zijn we ver afgedwaald van waar het allemaal om gaat. Namelijk, onderscheiden van de van elkaar verschillende behoefte categorieën die elk een eigen aanbodcategorie vergen. Essentiële behoeften lenen zich niet voor de markt als aanbodstelsel omdat er geen sprake is van een evenwichtige verhouding tussen de mogelijkheden van aanbieders en aanbieders. Ook de inzet van marktmeesterschap levert geen oplossing. Markt = Macht! Marktpartijen streven altijd naar machtsconcentratie en reductie van concurrentie. Machtsconcentratie in handen van de overheid is passend mits democratisch gefundeerd en de juiste keuze voor de categorie essentiële diensten en goederen. Machtsconcentratie in handen van marktpartijen dient zelfs in sectoren die zich lenen voor het marktmechanisme bestreden te worden.
Met het in huis halen van het marktmechanisme als oplossing van alle problemen van politieke partijen en de daaruit resulterende overheden verschuift het profiel van de burger, patiënt en verzekerde (de zorgverzekeraar is ook ondernemer op de markt geworden) naar consument. En consumenten zijn nu eenmaal van het soort ‘rupsje nooit genoeg’ dat gretig inspeelt op de immer aangeboden droomaanbiedingen van de aanbieders op de markt.
Kunnen we nog terug van de dwaalwegen ingeslagen in de laatste tientallen jaren? Het zal wel moeten want doorgaan op deze wegen genereert alleen maar grotere problemen. Veelbetekenend is het feit dat zorgverleners van het type vrije beroeper geen praktijkhouder meer willen zijn en daarmee ruimte bieden van veeleer financieel geïnteresseerde collega’s en/of buitenstaanders. En zo wordt ook de eerstelijnszorg meer en meer een markt met consumenten.
Het zal mij benieuwen wanneer de wal het schip keert. Voorlopig zie ik alleen meer concentratie van eigendom van praktijken in clusters met praktijkaantallen tot meer dan 100.
Een signaal vanuit erkende objectieve onderzoek hoek zou kunnen helpen. Wie neemt de uitdaging aan? Ik ben in elk geval bereid om mijn bijdrage te leveren.
Hans Hof
18 mei 2026 / 11:19Helaas zijn er in de tekst wat fouten geslopen. Taalkundig laat ik correctie maar achterwege maar “evenwichtige verhouding tussen de mogelijkheden van aanbieders en aanbieders” moet toch echt zijn: evenwichtige verhouding tussen de mogelijkheden van aanbieders en vragers.
Hans Hof
18 mei 2026 / 11:26Interessant dat je het hebt over het ontbreken van de ‘evenwichtige verhouding tussen de mogelijkheden van aanbieders en vragers’. Bij de komst van het huidige stelsel was het de bedoeling dat hiermee een gelijkmatige driehoek werd gecreëerd tussen zorgaanbieders, zorgverzekeraars en zorgvragers. Volgens mij heb ik je wel eens verteld over die notaris uit Oldenzaal die het Verbond van Zorgverzekerden oprichtte om die positie van de zorgvragers een vaste plek te geven. De zorgvragers lieten het massaal afweten. Naar mijn idee begrijpelijk. Gezondheid is het grootste goed. Maar in gezondheidszorg zit het woord zorg, en daarover wil je liever niet nadenken zo lang je gezond bent. Dat de burger op het moment dat hij die zorg wel nodig heeft rupsje nooit genoeg wordt, zal deels waar zijn, maar is als algemene waarheid gesteld toch wat kort door de bocht. Het hangt er voor een belangrijk deel van af welke informatie die burger als patiënt krijgt aangereikt over diens ziekte en de behandelmogelijkheden (in cure, care en palliatie) daarbij. De hiervoor bedachte term shared decision making komt in de kern neer op: de patiënt gewoon eerlijk zeggen waar het op staat wat diens mogelijkheden betreft. Dat is in de zorg lange tijd niet gebruikelijk geweest. Of het er in het vorige stelsel ooit was gekomen weet ik niet en kunnen we ook niet meer achterhalen. Met de komst van het huidige stelsel in 2006 bleef het vorige immers niet als schaduwstelsel draaien om een vergelijking te kunnen maken (dat zou ook onmogelijk zijn natuurlijk). Of we met het huidige stelsel beter of slechter af zijn dan met het ziekenfonds/particulier stelsel dat we hiervoor hadden, is dus een vraag die nooit echt beantwoord zal worden.
Of we helemaal af moeten van alle vormen van markt voor al onze essentiële behoeften is weer een andere vraag. Het zou betekenen dat de overheid weer de leidende rol over de zorg op zich gaat nemen die ze in 2006 nu juist op aftand heeft gezet. Is dat haalbaar? En heeft de overheid de expertise om het beter te doen?
Frank van Wijck
18 mei 2026 / 11:48