Ignace Schretlen
Wat te doen met de doden?
Sophie Calle stelt de indringende vraag wat we doen met onze doden, en hoe we met verlies omgaan. Ignace Schretlen onderzoekt de antwoorden.

‘Ik ben homo, mijn ouders zijn moslims, ze weten het niet, ik houd van hen. Wanneer zij zullen doodgaan – maar hopelijk duurt dat nog heel lang – zal ik sterven van verdriet omdat ik het niet tegen hen heb gezegd. Dan zal ik een regenboogvlag op hun graf leggen met hierop champagne en bloemen.’
Dit is zomaar een reactie die Sophie Calle (1953) kreeg toen zij museumbezoekers vroeg om op te schrijven wat men met de doden doet. Voor dokters is het bij de dood: punt uit! Nadat je als arts de dood hebt vastgesteld, neemt de uitvaartondernemer het stokje van jou over. Natuurlijk, je condoleert de nabestaande(n). Ook schreef ik een brief met een portret van de overledene. Soms bracht ik nog een tweede bezoek. Maar daarna was het echt voorbij.
Bij de uitvaart van een oom, die ook huisarts was geweest, werd ik verrast door de aanwezigheid van zijn tandarts en diens assistente. Toen een meisje uit onze praktijk aan hersenvliesontsteking overleed, ben ik naar haar begrafenis gegaan, maar mede omdat haar grootvader ons woon- annex praktijkpand had geschilderd. Dat was de enige keer.
Op de titelpagina van ‘Que faites-vous de vos morts?’ (Wat doet u met uw doden?) staan drie handgeschreven reacties die aan het denken zetten: ‘Men begraaft hen natuurlijk’, ‘Ik zoek hen overal, behalve op het kerkhof’ en ‘Wat doet u met uw geliefden?’.
Het levenswerk van Sophie Calle
Het ‘levenswerk’ – in letterlijke zin – van Sophie Calle bestaat uit sterk persoonlijk gekleurde projecten, die wortelen in haar leven en vaak een intiem karakter hebben. Deze projecten, die meestal bestaan uit teksten en foto’s, worden regelmatig geëxposeerd, maar genieten vooral bekendheid door de zeer verzorgde wijze waarop deze in boekvorm verschijnen. Op ‘Het adresboekje’ (1994) na is het werk van Sophie Calle helaas niet in het Nederlands vertaald.
Nog een reactie: ‘Toen ik vier was mocht ik van mijn moeder niet mee naar de begrafenis van onze vader. Ik ben nu 51 en denk hier elke dag aan terug.’ Op 2 april 1996 overleed mijn heeroom Joop. Met mijn toen 10-jarige zoon Cédric bezocht ik de chapelle ardente, waar zijn lichaam was opgebaard. De familie was onthutst dat ik een kind op deze wijze met de dood confronteerde. Cédric deed het weinig.

Natuurlijk horen dood en leven bij elkaar, maar de praktijk is weerbarstig. Breng bijtijds het levenseinde ter sprake, luidt het advies aan artsen. Toen dit echter gebeurde bij twee nabije familieleden werd de huisarts direct de laan uitgestuurd. Maar ik moet ook de hand in eigen boezem steken. Toen moeder tijdens het sterfbed van vader al over zijn uitvaartdienst begon te spreken, nam ik haar dit heel kwalijk, want zoiets past toch niet voor het overlijden. Nu doe ik hetzelfde bij een dierbare kennis die nog niet eens terminaal is.
Spreken over de dood
‘Ik huil al jaren, terwijl allen nog leven,’ luidt een reactie, die gekoppeld zou kunnen worden aan de eerste reactie. Het lijkt onlogisch maar logica bepaalt zelden wat er écht in mensen leeft. Na ‘Que faites-vous de vos morts?’ baal ik dat ik patiënten zo weinig heb gevraagd naar hun angst voor en visie op de dood. En waarom bleef het bij een oppervlakkige blijk van medeleven wanneer een patiënt terloops vertelde dat een ouder, broer of zus was overleden? De dood van mijn eigen zus Christianne ervaar ik na jaren nog altijd als een enorm gemis. De dood is één van de belangrijkste thema’s in mijn werk als schrijver en kunstenaar en tóch blijft het ontzettend moeilijk om over mijn eigen dood te spreken.
Sophie Calle: ‘Op 27 december 1986 schreef mijn moeder in haar dagboek: “Vandaag is mijn moeder doodgegaan.” Op 15 maart 2006 schrijf ik op mijn beurt: “Vandaag is mijn moeder doodgegaan.” Niemand zal dat ooit over mij zeggen. Dan is het afgelopen.’
In ‘Que faites-vous de vos morts?’ schrijft Calle, die geen vaste partner heeft en kinderloos is gebleven, openhartig over haarzelf. Over beide ouders heeft zij al een project gerealiseerd. De meest dierbare overledene is vermoedelijk haar poes Souris. In een boek, dat aan haar oeuvre is gewijd, staan foto’s van haar overleden en opgebaarde poes, van wie zij een plukje haar heeft bewaard. ‘Que faites-vous de vos morts?’ is opgedragen aan haar ouders én – hoe kan het anders – haar poes Souris.