Arts medische milieukunde Nora van Gaal-Whyatt: ‘Een zieke aarde zorgt voor zieke mensen’

interview / Arts medische milieukunde Nora van Gaal-Whyatt heeft een missie: duidelijk maken dat milieu en gezondheid onlosmakelijk met elkaar verbonden zijn. En dat zorgprofessionals meer invloed op die relatie hebben dan ze misschien denken.

Beeld Ed van Rijswijk

Hoe kan ik een waardevolle bijdrage leveren aan de wereld?’ Die vraag houdt Nora van Gaal-Whyatt (35) al op jonge leeftijd bezig. Mede dankzij haar ouders, die haar en haar twee zussen (ze is de middelste van drie) van kinds af aan stimuleren om veel buiten te zijn, in verbinding met de natuur.

Verbinding met de wereld

“We gingen kamperen, waren vaak in het bos. Daar kregen we de boodschap mee dat we goed voor de aarde moeten zorgen. Op de vrije school leerde ik dat we als mens onderdeel zijn van de natuur, niet de baas ervan.” Als tiener wordt de wereldverbeteraar zich er voor het eerst van bewust dat de maatschappij eigenlijk nogal individualistisch is. “Ineens belandde ik op de middelbare school, waar het vooral om hoge cijfers ging, en om presteren. Ik miste de aandacht voor elkaar en de verbinding met de wereld om ons heen.”

Verder kijken

Ze besluit geneeskunde te gaan studeren, in de hoop dat ze daar meer medemenselijkheid zal vinden. Maar weer komt ze van een koude kermis thuis. “Voor de duidelijkheid: ik vind geneeskunde fantastisch. Alleen past de focus op het specialistische denken niet goed bij mij. Natuurlijk is die op een bepaalde manier heel waardevol. Het zorgt er immers voor dat experts complexe ziektes kunnen behandelen. Maar de keerzijde is dat je als medisch student nauwelijks leert om verder te kijken dan de muren van het ziekenhuis. En dus ook niet dat mensen alleen gezond kunnen zijn als het systeem er omheen – de sociale en fysieke leefomgeving – dat ook is.”


‘Iedereen kan op zijn eigen kleine of grote manier activist zijn’


Al snel komt de student erachter dat haar ambities verder reiken dan het behandelen van individuele patiënten. “Ik wil mensen niet alleen beter maken, maar helpen voorkómen dat ze ziek worden. Daarom koos ik voor de specialisatie Maatschappij + Gezondheid. Toen ik ontdekte dat ik daar het profiel ‘medische milieukunde’ kon doen, met aandacht voor volksgezondheid én een betere wereld, vielen alle puzzelstukjes op hun plek.”

Waar houdt een arts medische milieukunde zich precies mee bezig?

“Eerlijk toegegeven: voor ik dit generalistische vak koos, had ik er zelf nooit van gehoord. Niet zo verwonderlijk als je bedenkt dat er, inclusief aiossen, in totaal maar 33 artsen medische milieu­kunde in Nederland zijn. We brengen individuele klachten en wetenschappelijke onderzoeken samen in adviezen. Zo zijn we de schakel tussen de medische wereld aan de ene kant en onder andere beleidsmakers en het bedrijfsleven aan de andere kant.

Medische milieukunde is trouwens een relatief jong vakgebied; de specialisatie is in 1980 opgericht nadat er in Lekkerkerk gif in de bodem was gevonden. Van oorsprong focussen we ons vooral op het effect van vervuiling — vervuilde grond, vervuild water, vervuilde lucht — op de volksgezondheid. Maar de laatste jaren verbreden we onze blik steeds meer naar gezondheidsbevordering en ‘planetary health’. Dat laatste gaat over de negatieve effecten van milieuveranderingen op de gezondheid en hoe we die kunnen beper­ken. Niet voor niets stelde de WHO 4 jaar geleden dat klimaatverandering deze eeuw de grootste bedreiging is voor de volksgezondheid.”

Hoe zit dat precies?

“In 2009 hebben onderzoekers negen cruciale milieuproblemen gedefinieerd: de opwarming van de aarde, het verlies van biodiversiteit, de stikstofkringloop, het gat in de ozonlaag, luchtvervuiling, oceaanverzuring, waterschaarste, landuitputting en chemische verontreiniging. Voor elk van deze gebieden hebben ze kritische grenzen vastgesteld. Zolang we daarbinnen blijven, kan de aarde de milieubelasting zelf oplossen en is het ecosysteem relatief stabiel. Uit wetenschappelijk onderzoek uit 2023 blijkt echter dat we wereldwijd al zes van deze grenzen — ruimschoots — hebben overschreden.


‘Klimaatverandering is deze eeuw de grootste bedreiging voor de volksgezondheid’


Alleen de verzuring van de oceanen, de luchtvervuiling en de uitputting van de ozonlaag vallen nog binnen de normen, maar ook daar zijn de grenzen bijna bereikt. En let wel: voor luchtvervuiling is de milieunorm sowieso al veel hoger dan de gezondheidsnorm. Dit alles heeft grote gevolgen voor de volksgezondheid. Denk aan longziekten door luchtvervuiling, meer infectieziekten en oversterfte door stijgende temperaturen en de vermoedelijke nadelige effecten op het immuunsysteem door de blootstelling aan PFAS.”

Je hebt het over wereldwijde problemen. Wat kun je daar als Nederlandse arts aan doen?

“Beleidsmakers, zorgprofessionals en geneeskundestudenten er beter bewust van maken dat milieu en gezondheid onlosmakelijk met elkaar verbonden zijn. Sinds de industriële revolutie hebben we onszelf als mensheid boven de natuur geplaatst, met als doel steeds meer te produceren, meer te verdienen, meer te bezitten. Maar ongeremde economische groei heeft een prijs: verstoring van het ecosysteem. En een zieke aarde zorgt voor zieke mensen.

Dat besef moet meewegen bij politieke en maatschappelijke besluiten, iets wat nu nog veel te weinig gebeurt. Als arts medische milieukunde kan ik dit bij beleidsmakers aankaarten en wetenschappelijke onderbouwing aanleveren van de effecten van milieuveranderingen op de volksgezondheid.

Beeld Ed van Rijswijk | Nora van Gaal–Whyatt

Zo heb ik onderzoek gedaan naar de gevolgen van het extreem hoge water in Limburg in 2021. Na de overstromingen zagen we daar veel meer long-, darm- en huidinfecties. Maar ook verstoring van de continuïteit van zorg — tientallen patiënten moesten worden geëvacueerd. En later ontstonden er veel men­tale problemen. Deze inzichten ondersteunen de oproep om klimaatverandering tegen te gaan én om de weerbaarheid van de gezondheidszorg tegen toekomstige klimaatevents te vergroten.”

Lastige boodschap

Van Gaal-Whyatt realiseert zich heel goed dat ze een lastige boodschap brengt. “Het is een complex, allesomvattend verhaal. Ik snap het echt als je als lezer denkt: wat moet ik hiermee? Want waar begin je? Naar het antwoord ben ik zelf ook continu op zoek. Bij iedere stap in mijn carrière vraag ik me af: hoe kan ik de grootste impact hebben? Voor nu wil ik dat doen door strategisch advies te geven, bijvoorbeeld aan het ministerie van VWS, het RIVM en waterschappen. En door de bühne op te gaan.”


‘Jammer genoeg wordt activisme vaak geframed als negatief en verstorend’


Vanuit de expertisegroep Planetary Health van de Koepel Artsen M+G schreef de milieu­arts een rapport (pdf) over wat je als zorgprofessional zelf kunt doen om de relatie tussen gezondheid en milieuproblemen te verbeteren. “Dat kan al heel klein, in je spreekkamer”, benadrukt ze. “Bijvoorbeeld door met patiënten te bespreken wat het aan gezondheids- en milieuwinst oplevert om geen vlees te eten. Of je pakt het groter aan, bijvoorbeeld door je hard te maken voor een ‘milieulabel’ op farmaceutische middelen. Want de ene pijnstiller heeft een grotere milieu-impact dan de andere.”

Dus iedere zorgprofessional heeft een rol hierin?

“Dat geloof ik zeker. Alle beetjes helpen. Individuele acties kunnen ook een olievlekwerking hebben. Los daarvan doet de zorgsector natuurlijk veel om zelf te verduurzamen en de eigen voetafdruk te verkleinen. Van het verminderen van de afvalstroom tot het vergroten van het aanbod van plantaardige voeding of het creëren van meer groen in en rond een gebouw.

Verder wil ik zorgprofessionals vooral ook oproepen om hun oren en ogen open te houden. Als je bijvoorbeeld het idee hebt dat jouw patiënten gezondheidsklachten hebben door hun leefomgeving, meld dat dan bij de GGD. Zodat we samen kunnen kijken of we iets aan de omstandigheden kunnen doen.

Casuïstiek

Daarnaast is het ongelofelijk belangrijk om die verhalen breder te delen. Als arts M+G kan ik met cijfers onderbouwen wat er aan de hand is, maar casuïstiek spreekt vaak het meest tot de verbeelding. Misschien herinneren sommige lezers zich nog dat een Londense rechtbank in 2019 vaststelde dat Ella Kissi-Debrah, een meisje van 9 met astma, was overleden door luchtvervuiling. Dat vonnis in een individuele zaak was een mijlpaal. Als niemand dit had aangekaart, hadden we er nooit van geweten.”

Vind je dat zorgprofessionals activistischer moeten worden?

“Als het betekent dat we ons uitspreken als we misstanden of gezondheidskansen signaleren, dan zeker. Voor mij als arts is dat een logisch uitvloeisel van de eed die we afleggen. Daarin staat immers niet alleen dat we voor zieken moeten zorgen, maar ook gezondheid moeten bevorderen. Jammer genoeg wordt activisme vaak geframed als negatief en verstorend. Media focussen bijvoorbeeld op demonstranten tegen fossiele industrie die snelwegen blokkeren. Maar er zijn ook voldoende voorbeelden van positief en verbindend activisme. Voer met je collega’s eens een openhartig gesprek over jouw bijdrage aan een gezonde wereld, bijvoorbeeld. Zo kan iedereen op zijn eigen kleine of grote manier activist zijn.”

Voorlopig lijkt het tij voor het milieu nog lang niet gekeerd. Integendeel.

“Ik lig daar ook echt weleens wakker van. Maar met somberheid kom je minder ver dan met hoop. Weet je, wat ons als zorgprofessionals verbindt, is dat we denk ik allemaal hoopvolle mensen zijn. Hoopvol dat we kunnen helpen, dat we vooruit kunnen komen. Zo sta ik ook in het leven.

Actieve hoop

Afgelopen januari las ik in De Groene Amsterdammer een stuk van psycholoog en filosoof Arthur Eaton over hoe je hoopvol kunt blijven in wanhopige tijden. Hij schreef over het verschil tussen wensen en hopen. Wensen is passief, je wilt iets ontvangen. In hopen zit een actieve component.

Hoopvol zijn betekent volgens hem dat je zelf verantwoordelijkheid neemt door te doen wat je kunt. De omgeving kan mee- of tegenwerken, maar uiteindelijk kun je zeggen: ik heb het geprobeerd. Hij formuleert het heel mooi: ‘Hoopvol zijn betekent actie ondernemen, binnen je grenzen en mogelijkheden, en soms daarbuiten.’ Dat is precies wat ik zelf wil doen en waar ik anderen toe uitnodig.”

Curriculum vitae

Nora van Gaal-Whyatt (1989)
Geboren in Nijmegen

  • 2008-2016 – studie geneeskunde, VUmc
  • 2009 – oprichter NationaleGeneeskunde Olympiade
  • 2016-2017 – arts-onderzoeker maag-, lever- en darmziekten, VUmc
  • 2017-2018 stafadviseur kwaliteit van zorg en patiëntveiligheid, UMC Utrecht
  • 2018-2021 strategisch adviseur heelkundige specialismen, UMC Utrecht
  • 2020-2021 aios Maatschappij + Gezondheid, vrije richting
  • 2021-2023 aios Maatschappij + Gezondheid, profiel medische milieukunde, SBOH
  • 2022-heden voorzitter werkgroep ‘Planetary Health’, De Jonge Arts Maatschappij + Gezondheid
  • 2022-heden lid expertgroep ‘Planetary Health’ KAMG
  • 2023-heden aios Maatschappij + Gezondheid, SBOH

Delen