Mag een verpleegkundig specialist afwijken van de professionele norm om bloed te prikken?
dilemma / Filosoof Lieke van der Scheer en specialist gezondheidsrecht Annemarie Smilde buigen zich over een casus
Mag een verpleegkundig specialist afwijken van de professionele norm om bloed te prikken als een patiënte hier niet aan mee wil werken?
Een verpleegkundig specialist GGZ (VSG) behandelt een patiënt van 35 jaar met een voorgeschiedenis van schizofrenie (met langer dan 10 jaar geleden psychoses) en een autismespectrumstoornis. Zij heeft geen werk, maar neemt wel deel aan een aantal activiteiten in het buurthuis. Haar moeder en een buurvrouw hebben afwisselend dagelijks contact met haar.
De patiënt gebruikt Clozapine. Volgens de richtlijn voor het gebruik van Clozapine zou maandelijks bloed geprikt moeten worden, maar de patiënt wil hier niet aan meewerken. Voor haar is dit te belastend vanwege ervaringen in het verleden.
In een gesprek met haar moeder erbij, blijkt dat één keer per half jaar bloedprikken voor patiënt aanvaardbaar is. De VSG vraagt zich af of hij mag afwijken van de professionele norm en zo ja, wat daarbij de aandachtspunten zijn. En wat als de patiënt niet meewerkt aan een controle per half jaar?

“In de gezondheidszorg, ook in de GGZ, fungeert gezamenlijke besluitvorming als ideaal. Samen verkennen wat past in het leven van een patiënt verhoogt de kwaliteit van de behandeling en draagt bij aan autonomie en herstel. Dat lukt het beste als de patiënt meerdere opties wordt geboden, zodat zij zelf een keuze kan maken. Laten we vanuit deze invalshoek eens naar deze casus kijken.
Buitengewone risico’s
Nu gebruikt deze patiënt clozapine, dat is nooit de eerste behandeling die een patiënt krijgt. Want hoewel de werkzaamheid van dit middel vaak beter is dan van andere beschikbare middelen, kent het zeldzame en buitengewone risico’s. Daarom schreef de richtlijn in de 18-weekse opstartfase wekelijks en daarna maandelijks bloedonderzoek voor. Deze controles zouden de risico’s moeten verkleinen.
‘Er blijkt nog een andere realistische handelingsoptie’
Begrijpelijk dat de VSG huiverig is clozapine te blijven voorschrijven als de patiënte de voorgeschreven controles weigert. De controle-richtlijn was immers zo streng om het middel weer op de markt toe te kunnen laten na enkele sterfgevallen in Finland als gevolg van agranulocytose.
Belasting voor patiënt
The European Clozapine Task Force* stelde echter vast dat de verplichting tot “levenslang” maandelijkse bloedtesten een aanzienlijke barrière voor velen is. Die verplichting vergroot de kans aanzienlijk dat patiënten stoppen met een werkzame behandeling. Verder betoogt de taskforce dat het risico op clozapine-geïnduceerde agranulocytose na een jaar zeer klein is en dat daarmee de strenge controle eigenlijk een groter risico vormt dan de kans op bijwerkingen. De belasting voor patiënten is serieus genomen en de frequentie voor bloedcontroles ná het eerste jaar is in september 2025 (pdf) per direct aangepast naar eens per drie maanden.
Acceptabel
Driemaandelijkse controle is vooralsnog nog steeds niet wenselijk voor deze patiënt, maar waarschijnlijk is een halfjaarlijkse bloedcontrole nog altijd te prefereren boven stoppen met het middel. Er zou met de patiënt afgesproken kunnen worden dat ze wel toestemming geeft voor tussentijdse bloedcontrole indien er concrete verdenking bestaat op agranulocytose of een andere ernstige bijwerking.
En er blijkt nog een andere realistische handelingsoptie mogelijk. In de richtlijn staat dat hoewel de telling van de witte bloedlichaampjes meestal uit veneus bloed gebeurt, dit ook mogelijk is uit capillair bloed (vingerprik). Maakt deze mogelijkheid de bloedcontrole misschien wel acceptabel voor de patiënt?
Nader onderzoek levert vaak meer ruimte voor patiënten dan aanvankelijk gedacht. En meerdere handelingsopties helpen om in gezamenlijke besluitvorming tot een oplossing te komen.
* The time has come for revising the rules of clozapine blood monitoring in Europe. A joint expert statement from the European Clozapine Task Force
Verdoux H, Bittner RA, Hasan A, et al. The time has come for revising the rules of clozapine blood monitoring in Europe. A joint expert statement from the European Clozapine Task Force. European Psychiatry. 2025;68(1):e17. doi:10.1192/j.eurpsy.2024.1816

“Een verpleegkundig specialist (VS) mag gemotiveerd en gedocumenteerd afwijken van een richtlijn op basis van evidence-based practice. Zo bepaalt het Beroepsprofiel Verpleegkundig Specialist.
De zelfstandige bevoegdheid om af te wijken van een richtlijn geldt ook als het gaat om een voorbehouden handeling, zoals het voorschrijven van een UR-geneesmiddel in deze casus. De Wet BIG-regeling, die bepaalt onder welke voorwaarden een VS voorbehouden handelingen zelfstandig mag verrichten, beperkt deze bevoegdheid niet.
(Het betreft hier de voorwaarde dat de VS de ( voorbehouden) handelingen uitoefent volgens landelijk geldende richtlijnen, standaarden en daarvan afgeleide protocollen).
Dit blijkt ook uit een recent document van de Beroepsvereniging voor verpleegkundig specialisten. Een VS hoeft dus geen arts te consulteren voor afwijking van een richtlijn (of een andere vakinhoudelijke norm).
Iets te doen aan belemmering
Voordat de VS in deze casus toekomt aan een beslissing over de afwijking van de richtlijn voor het gebruik van clozapine, zal hij eerst moeten nagaan of iets te doen is aan de belemmering die de patiënt ervaart bij de afname van bloed. Is dat (voorlopig) niet mogelijk, dan zal de VS een afweging moeten maken.
In dat kader zal het risico dat de patiënt loopt bij een minder frequente controle een belangrijke factor zijn. Voor de bepaling hiervan zullen de waardes over de afgelopen jaren (leukocyten- en granulocytenaantal) relevant zijn. Ook zal de eventuele mogelijkheid om de risico’s (zoals op de ontwikkeling van agranulocytose, een risico bij gebruik van clozapine) te monitoren tussen de halfjaarlijkse controles door een rol spelen.
Bijvoorbeeld door afspraken met de patiënt, haar moeder en haar buurvrouw te maken dat zij alert zijn op klachten, die kunnen wijzen op agranulocytose en hem hierover direct inlichten. Daarnaast zal de VS in zijn afweging betrekken of er een passend alternatief is voor de behandeling met clozapine.
‘De patiënt moet op de hoogte zijn van de risico’s’
Instemming
Komt de VS – al dan niet na afstemming met een collega of een psychiater – tot de conclusie dat het in de gegeven omstandigheden verantwoord is om de bloedbeeldcontroles eens per half jaar te laten plaatsvinden, dan zal hij hiertoe pas kunnen besluiten na expliciete instemming van de patiënt. Voor een geldige instemming is vereist dat patiënte op de hoogte is van de risico’s.
Ook moet de patiënt instemmen met eventuele voorwaarden voor de afwijking van de richtlijn, bijvoorbeeld de eerder geopperde monitoring van klachten. Uiteraard moet de VS de onderbouwing van de afwijking van de richtlijn én de afspraken met de patiënt goed in zijn dossier vastleggen.
Opzegging behandelingovereenkomst
Wat als de patiënt instemt met het voorstel van de VS en vervolgens niet ieder half jaar haar bloed laat onderzoeken? In dat geval zal de VS afhankelijk van de omstandigheden kunnen besluiten tot een opzegging van de behandelingsovereenkomst. Dit mag hij alleen doen als hij voldoet aan de voorwaarden voor de wettelijk voor opzegging vereiste gewichtige reden. Ook moet hij bij een beëindiging zorgvuldigheidseisen in acht nemen.
Gezien de medische aard van de zorg doet de VS er goed aan hiervoor de KNMG-richtlijn voor het beëindigen van een behandelingsovereenkomst te volgen. Volgens deze richtlijn zal de VS medisch noodzakelijke zorg moeten blijven verlenen totdat een andere behandelaar deze zorg heeft overgenomen. Dit zou nog wel eens een probleem kunnen zijn, temeer nu een huisarts in de gegeven omstandigheden de overname van de behandeling mag weigeren.”
Wilt u een dilemma aan dit panel voorleggen? Stuur dan een mail naar redactie@artsenauto.nl o.v.v. ‘Dilemma’. Wij nemen contact met u op.



