Hulp op grote hoogte

reportage / 'Is er een dokter aan boord?'

‘Is er een dokter aan boord?’ Het zal je maar gebeuren dat je die vraag door het vliegtuig hoort galmen. Wat doe je als zorgverlener dan? Een nascholing op Schiphol geeft antwoord. Arts en Auto kijkt een dagje mee.

Beeld Marcel Bakker

Het hoogtepunt van de dag is zonder twijfel het moment dat de deelnemers van de nascholing het vliegtuig via de glijbaan mogen verlaten. Gehuld in een koningsblauwe KLM Flight Safety-overall en zwarte sok­ken verzamelen de zorgprofessionals zich giebelend in het gangpad van de simulator. Want al is het maar een oefening, het voelt toch best spannend om een evacuatie na te bootsen. Eén voor één suizen ze met gekruiste armen naar beneden. Een paar minuten later staat iedereen veilig op de grond.

Beeld Marcel Bakker

Even daarvoor hebben de deelnemers in de gehalveerde Boeing 777 in het KLM-opleidingscentrum op Schiphol-Oost een scenariotraining gedaan waarbij een passagier plotseling onwel werd. In de lawaaiige en krappe ruimte van de vliegtuigcabine werd maar al te duidelijk hoe anders – en lastig – het kan zijn om zorg te verlenen op grote hoogte. Want hoe reanimeer je bijvoorbeeld iemand als er in het gangpad geen ruimte is om naast je patiënt te gaan zitten?

Onvoorbereid

Een paar uur eerder. In een vergaderzaal van een hotel op Schiphol verzamelen zich 64 zorgprofessionals, waaronder 24 medisch specialisten, 22 huisartsen, 7 basisartsen, 3 kaak­chirurgen, een tandarts, een verpleegkun­dige en een verpleegkundig specialist. Ze zijn daar voor de 41e editie van de nascholing ‘Doctor on Board’ van KLM Health Services. Huisarts en luchtvaartgeneeskundige Peter Nijhof, drie dagen per week werkzaam in zijn eigen praktijk in Leiderdorp en twee dagen bij Airport Medical Services, initieerde de cursus tien jaar geleden. In de ochtend leren deelnemers wat vliegen met het lichaam doet, wat je als zorgprofessional in de lucht kunt betekenen en welke medische hulpmiddelen er aan boord zijn. In de middag is er gelegenheid de opgedane kennis tijdens scenariotrainingen in de praktijk toe te passen.

Beeld Marcel Bakker | Huisarts en luchtvaartgeneeskundige Peter Nijhof

Gevraagd waarom de zorgverleners zich voor deze nascholing hebben aan­gemeld, blijkt bijna de helft al een keer een medisch incident in de lucht te hebben meegemaakt. In de meeste gevallen was dat relatief onschuldig, maar ze delen ook verhalen over ernstiger casussen. Een huisarts vertelt bijvoorbeeld over een passagier die langdurig buiten bewustzijn raakte. En een chirurg verhaalt over een bolletjesslikker die tijdens een vlucht interne bloedingen kreeg. De jonge vrouw overleed in zijn armen.

De helft van de deelnemers heeft al een keer een medisch incident in de lucht meegemaakt

De ervaringsdeskundigen voelden zich veelal overvallen, onvoorbereid en soms ook onthand toen cabine­personeel hun hulp inriep. Vandaar hun aanmelding voor de cursus. De overige deelnemers willen goed beslagen ten ijs komen, mochten zij in een vergelijkbare situatie belanden. Die kans is trouwens niet zo heel groot – in 2025 werden er op KLM-vluchten 400 ernstige medische casussen gemeld op in totaal 34,5 miljoen passagiers. 23 keer werd de AED aan boord gebruikt, in 9 gevallen werd voor een medisch noodgeval een tussenlanding gemaakt, 13 passagiers overleden onderweg. En gemiddeld wordt eens per jaar in een KLM-toestel een baby geboren, maar vorig jaar gebeurde dat niet.

Beeld Marcel Bakker

Aansprakelijkheid

Peter Nijhof werkt sinds 2007 als arts bij KLM Health Services, en sinds 2009 bij Airport Medical Services, een dochter­onderneming. Behalve dat hij als huisarts diensten draait op de eerste hulp van de luchthaven, is hij ook een van de acht artsen die bij een ernstig medisch incident aan boord ‘op de grond’ beschik­baar is voor overleg. “Tijdens mijn laatste drie diensten ben ik ’s nachts vier keer vanuit een vliegtuig gebeld”, vertelt hij. “Om ruggenspraak te houden, over bijvoorbeeld een diagnose, het behandelplan of toe te dienen medi­catie. Verder overleggen we ook over de vraag of het nodig is om een vlucht te laten uitwijken voor een tussenlanding.”

Hoewel de crew bij medische noodgevallen altijd vraagt of er ‘a doctor on board’ is, schieten ook regelmatig andere zorgprofessionals te hulp. “Afgelopen zaterdag hadden we een incident op een vlucht van Kaapstad naar Amsterdam”, aldus Nijhof. “Er bleek geen arts in het vliegtuig aan­wezig, maar wel een IC-verpleegkundige. Gelukkig maar, want die kon het benodigde infuus bij de patiënt inbrengen.”

Top 10 meest voorkomende aandoeningen op KLM-vluchten in 2025

1) Flauwvallen
2) Maag-darmklachten
3) ‘Interne’ klachten, zoals misselijkheid en benauwdheid
4) Ademhalingsproblemen
5) Hartklachten
6) Neurologische problemen
7) Psychische klachten
8) Allergische reacties
9) Oor-, neus- en keelklachten
10) Trauma’s, bijvoorbeeld door vallen of turbulentie

Beeld Marcel Bakker

Tijdens de nascholing krijgt de huisarts altijd veel vragen over aansprakelijkheid bij medische problemen in de lucht. “Ik weet dat veel van jullie zich daar zorgen over maken”, zegt hij tegen de cursusdeelnemers. “Maar zolang je handelingen doet die in jouw beroepsgroep gebruikelijk zijn en je naar eer en geweten handelt, worden zorgprofessionals zelden aansprakelijk gesteld.”

Nijhof deelt ook veel medische wetenswaardigheden in zijn lezing. Dat gas in afgesloten ruimtes in het lichaam – darmen, sinussen – door de lage luchtdruk in een vliegtuig uitzet bijvoorbeeld, met mogelijk darmklachten of pijn tot gevolg. En dat de bloedzuurstofsaturatie op de kruishoogte van een vliegtuig een stuk lager is (90–95 procent) dan op de grond (98 procent). Ook handig om te weten: aan een stethoscoop heb je door het lawaai in de cabine niks.

Brandwonden

Na Nijhof is het de beurt aan arts ‘Inter­national Medical Advice’ Charlotte Könemann van KLM Health Services. Zij vertelt over onder andere preventie en de gevolgen van infectieziekten voor individuele reizigers, en over publieke gezondheid en luchtvaart. Apothekers­assistent Suzanne Kortekaas van Airport Medical Services besluit het theoretische gedeelte van de dag met uitleg over de verschillende medische kits aan boord van KLM-toestellen. De European Union Aviation Safety Agency (EASA) bepaalt wat daar minimaal in moet zitten, maar elke luchtvaartmaatschappij voegt daar eigen items aan toe.

In KLM-toestellen zijn in ieder geval altijd een first aid kit (“een veredelde verbanddoos”) en een first aid bag aanwezig. In die laatste zitten onder andere paracetamol, pleisters, middelen tegen reisziekte, allergie en diarree en gel voor brandwonden. “Die gel is het meest gebruikte middel uit de first aid bag”, vertelt Kortekaas. “Cabine­personeel brandt zich nogal eens aan hete koffie of thee, of op internationale vluchten aan de ovens. Bij gebrek aan stromend water is de gel een uitkomst.”

Beeld Marcel Bakker

Op Europese vluchten vind je daarnaast een Emergency Medical Kit Europe, met daarin onder meer een AED en saturatie­meter en een selectie van medicatie en medische hulpmiddelen. Op langere internationale vluchten is de inhoud van die kit uitgebreider, met meer verschillende medicijnen en bijvoorbeeld ook een infuussysteem, een scalpel, een urinekatheter en beademings­benodigdheden. De deelnemers willen er het fijne van weten. Bevat de kit ook kalmerende middelen? (Ja.) En hoe bereken je in de gauwigheid de dosering van benodigde medicatie? (Daarvoor zit er een handig boekje in de kit, met de juiste doseringen voor verschillende gewichtsklassen, inclusief kinderen.)

Community
KLM en AirFrance hebben samen de community Doctors on Board opgericht. Als je je daar als arts voor aanmeldt, ziet de crew bij aanvang van de vlucht op welke stoelnummers er een dokter zit. Bij een medisch noodgeval kan het personeel dan direct een beroep op hen doen, zodat er snel hulp kan worden geboden en er geen onnodige onrust ontstaat. Ook veel andere luchtvaartmaatschappijen hebben dit soort community’s.

Voorlezen

In de middag wordt de groep in tweeën gesplitst: de ene helft gaat naar de simulator, de andere helft doet een scenario­training met ambulanceverpleegkundige Vincent Peters van Airport Medical Services, om daarna te wisselen. “Laten we eens even een paar levens gaan verlengen”, begint Peters enthousiast. Niet lang daarna buigen een huisarts, een anesthesioloog, een dermatoloog en een kaakchirurg zich samen over een benauwde ‘patiënt’. Een kwartier later krijgt een andere groep zorgprofessionalste maken met een passagier met een paniekaanval. Eerst is de sfeer nog jolig, maar door het realistische spel van de medisch acteur slaat die gauw om. “Heeft u ook pijn op de borst?”

Door het realistische spel van de medisch acteur slaat de sfeer gauw om

De ervaren ambulanceverpleegkundige zit intussen vol praktische tips. “Laat een patiënt met angst of paniek een artikel voorlezen uit het inflight magazine”, adviseert hij bijvoorbeeld. “Het zal je verbazen hoe snel ze dan corrigeren.” En ook: “Vraag naar beroep en ervaring als er meerdere zorgverleners aan boord zijn. Dan kun je de taken snel logisch verdelen.”

Beeld Marcel Bakker | Ambulanceverpleegkundige Vincent Peters

Ook het probleem van het eerder­genoemde ruimtegebrek komt aan bod. “Zet in zo’n geval de cabin crew voor je in”, besluit Vincent. “Vraag of ze een stoel vrijmaken in de business class. In het geval van een reanimatie kunnen ze een speciale smalle rolstoel halen, die door het gangpad past. Daarmee vervoer je je patiënt snel naar de pantry, waar ruimte genoeg is om iemand op de grond te leggen.” Bij de scenariotraining even later in de Boeing is dat precies wat er gebeurt. En gelukkig: na een succesvolle interventie zit de patiënt weer rechtop.

Een volgende keer dat die ene vraag in het vliegtuig klinkt, zijn deze passagiers in ieder geval goed voorbereid.

Wat als er in de lucht medische hulp wordt gevraagd:

  • Check of je je in staat voelt om te helpen (geen alcohol of slaapmedicatie gebruikt)
  • Maak jezelf bekend bij het cabinepersoneel
  • Gebruik de aanwezige medical kits
  • Doe alleen waartoe je jezelf bekwaam acht
  • Vraag op internationale vluchten desgewenst assistentie vanaf de grond (op Europese vluchten is zulk overleg niet mogelijk)
  • Leg je bevindingen schriftelijk vast in het daarvoor bedoelde dossier

Op vrijdag een mail ontvangen met de nieuwste blogs en artikelen? > Aanmelden voor de nieuwsbrief

Delen