Ignace Schretlen

Ignace Schretlen

(On)vriendelijke dokters

Beeld | Postzegel ontworpen door Ignace Schretlen

Ignace Schretlen ziet hoe vriendelijkheid vaak het onderspit delft, zeker in machtsverhoudingen, terwijl het dan zo belangrijk is. “Juist herinneringen aan de bejegening blijven hangen.”

Behalve de naam en geboortedatum van onze dochter hoefde de verpleegkundige niets te weten. Met een vinnig gebaar wees zij haar naar de tweede behandeltafel rechts. Dochterlief nam plaats op de stoel die hiernaast stond. Ik bleef staan. We wachtten een paar minuten. ‘Hé, ga liggen en trek snel jouw kleren uit,’ snauwde dezelfde verpleegkundige onze dochter toe.

Onderspit

Verderop in de zaal leken dokters met elkaar ruzie te maken. Af en toe vloog er één naar een patiënt, keek vluchtig naar het aangedane lichaamsdeel, schreeuwde iets onverstaanbaars richting verpleegkundigen en keerde weer terug naar het groepje. Na ruim een half uur draaide een van hen achteloos het hoofd over zijn rechterschouder in onze richting en zond een arts-assistent naar ons toe. Die knikte goedkeurend en was na nog geen minuut weer vertrokken. In machtsverhoudingen delft vriendelijkheid vaak het onderspit, terwijl het juist dan zo belangrijk is.

In machtsverhoudingen delft vriendelijkheid vaak het onderspit

De beelden van deze controle staan nog op mijn netvlies. Zo zie ik nog steeds een neuroloog met zijn hoofd schuin omhoog door een gang vol wachtende patiënten paraderen. Ik was een van hen. Zelfs toen deze specialist ontdekte dat ik als huisarts zijn ‘leverancier van patiënten’ was, lukte het hem niet om zijn arrogantie te verbergen. En wat te denken van de kaakchirurg, die ik überhaupt nooit heb gezien omdat ik onder een operatiedoek lag, maar die ik wel stevig hoorde vloeken omdat de ingreep niet lukte? Toen ik na de behandeling bij het opstaan in elkaar zakte, was meneer foetsie.

Bejegening

Mijn eerste navrante herinnering aan dokters gaat terug naar de oogpoli, waar ik als 5-jarige werd behandeld. Telkens wanneer over massaproductie in een fabriek wordt gesproken, moet ik hieraan terugdenken. Wat mij blijft verbazen, is hoe herinneringen aan de bejegening blijven hangen, terwijl wat er medisch aan de hand was is vergeten.

Voor mij liggen drie boeken, waarvan twee met dezelfde titel: ‘De kracht van vriendelijkheid’. De eerste bundel betreft een verslag van een bezoek van de Dalai Lama aan Nederland en gaat niet specifiek over vriendelijkheid. Terecht wordt wel gewezen op de zuiverheid van een intentie. Vriendelijkheid veinzen om iets gedaan te krijgen is geen echte vriendelijkheid.

Wat mij blijft verbazen, is hoe herinneringen aan de bejegening blijven hangen

Het tweede boek is geschreven door Claudia Hammond. Het is gebaseerd op een groots opgezet wetenschappelijk onderzoek naar vriendelijkheid door de Universiteit van Sussex. In de ondertitel resoneert een eigentijdse visie op het leven: ‘Hoe je aardiger wordt voor jezelf, anderen en de wereld’.

Ik

‘Ik’ komt op de eerste plaats. Voor dokters kan dit volgens de auteur wel betekenen dat zij zich moeten kunnen afschermen voor empathie om hun vaardigheden aan te scherpen. Hierbij verwijst ze naar een onderzoek van de psycholoog Lasana Harris aan het University College in Londen.

Het derde boek is de meerdere malen herdrukte bundel ‘De prijs van het aardig zijn’, een oude maar nog altijd lezenswaardige uitgave van het Nederlands Huisartsen Genootschap, geschreven door Willem Alting von Geusau en Eelco Rumia. In deze bundel ligt het accent op supervisie als scholingsmethode voor huisartsen.

Een citaat: ‘Tijdens de eerste supervisiebijeenkomst van drie ervaren huisartsen bleek hun motivatie bijna gelijkluidend te zijn: ze zijn het zat om altijd aardig te moeten zijn tegen patiënten (…) al blijkt dat de achtergronden sterk verschillen: de één blijkt zeer afhankelijk te zijn van de waardering van patiënten, de tweede is bang voor iedere vorm van afwijzing en de derde wil iedereen heel erg goed helpen’.

Heel interessant is gebruik van het ‘verbatim-verslag’: een woordelijke weergave van een gesprek met een patiënt zoals het in de herinnering en dus ook de beleving van de huisarts is achtergebleven (en dus geen uitgeschreven versie van een opgenomen gesprek).

Taalgebruik

Vorig jaar brak de huisarts Janneke Burggraaf in Medisch Contact onder de titel ‘Vriendelijk streng zijn – hoe doe je dat?’ de lans voor de LHV-bijscholing ‘Ontspannen grenzen stellen’ van de trainer, spreker en auteur Iris Posthouwer. Nog meer dan in de bundel ‘De prijs van het aardig zijn’ wordt gefocust op het taalgebruik maar dit gaat nu wel ten koste van aandacht voor non-verbale aspecten van communicatie tussen arts en patiënt.

Vriendelijkheid lijkt te worden gereduceerd tot nuttige tips om iets, wat onaangenaam zou kunnen overkomen, zo netjes mogelijk te verwoorden. Dit staat – zo blijkt uit het onderzoek van de Universiteit van Sussex – tamelijk ver af van waarmee mensen vriendelijkheid associëren:

1) empathie
2) zorgzaam zijn
3) helpen
4) attent zijn
5) compassie

Voor mijzelf begint vriendelijkheid met de eerste klik in het contact met medemensen: in letterlijk één ogenblik creëer je verbinding. Via dit poortje ontstaat wederzijdse aandacht. Dat zou elke arts in de oren moeten knopen.

Lees ook: ‘Aardig zijn loont‘: Nieuwsgierig en inlevend zijn, empathie tonen. Niet alleen de patiënt, maar óók de zorgprofessional zelf en de maatschappij zijn daarbij gebaat

Delen