Wat de zorg kan leren van architect Francesco Veenstra

buiten de bubbel / Francesco Veenstra

Met welke ervaringen uit andere branches kunnen zorgprofessionals en beleidsmakers hun voordeel doen? Deze keer vragen we dat architect Francesco Veenstra, Rijksbouwmeester en partner bij Vakwerk Architecten.

Beeld Marcel Bakker

1) Een gezonde omgeving stimuleert gezond gedrag

“Als samenleving staan we voor een belangrijke keuze: blijven we steeds meer ruimte geven aan de auto, zoals we afgelopen decennia hebben gedaan? Of geven we die ruimte grotendeels op ten behoeve van sporten, bewegen en groen, oftewel: condities die vitaliteit bevorderen? Ik ben groot voorstander van dat laatste, vooral waar het binnensteden betreft. Om die leefbaar te houden, maar óók om de druk op de zorg te helpen verminderen. Als je een gezonde leef­stijl wilt bevorderen, moet je immers ook een omgevingcreëren die dat stimuleert.

Amsterdam is een mooi voor­beeld, daar verdwijnen steeds meer parkeerplaatsen. En de maximumsnelheid is er teruggebracht van 50 naar 30 km per uur, om zo het tempo van de verschillende weggebruikers dichter bij elkaar te brengen. Ook Rotterdam, waar ik zelf woon, zet belangrijke stappen. Bijvoorbeeld door fietsers vaker voorrang te geven. Over 10 jaar herkennen we veel van onze binnensteden niet meer terug, verwacht ik. Dan ligt de focus daar echt volledig op verblijven en recreëren. Of dat automatisch tot gezonder gedrag leidt? Daar gaat denk ik meer tijd overheen. Laten we om te beginnen de juiste randvoorwaarden creëren.”

2) Verbreed je blik

“Als architect ben ik betrokken geweest bij de bouw van een aantal ziekenhuizen en zorginstellingen. Wat me daarbij steeds weer opviel, was het lineaire, oplossingsgerichte denken van onze opdrachtgevers. Heel begrijpelijk: patiënten komen naar je toe met een klacht en die wil je als zorg­verlener verhelpen. Dáár richt je je processen en huisvesting dus op in. De centrale vraag was vaak: hoe kunnen we ons werk zo efficiënt mogelijk doen, vierkante meters zo goed mogelijk benutten? Maar wat mij betreft doen we daarmee geen recht aan de complexiteit van de werkelijk­heid. Achter een klacht gaat tenslotte vaak een ander, meervoudig probleem schuil.


‘Het gaat niet alleen om bakstenen en architectuur, maar ook over hoe je die inzet om nieuwe verbindingen te leggen in de samenleving’


Een probleem dat je niet oplost met een efficiënter of groter gebouw, maar met een bredere, holistische benadering van de omgeving. Dát zou het uitgangspunt moeten zijn bij huisvestingsvraagstukken. Laten we dus niet de beoogde capaciteit, maar de complexiteit en de behoefte van de patiënt als uitgangspunt nemen. Wat betekent dat dan voor de omgeving?

Met zo’n holistische blik kom je vermoedelijk tot heel andere keuzes en dus tot een heel ander gebouwbeheer. Met multidisciplinair maatwerk als drijvende kracht, in plaats van eendimensionale efficiëntie. Misschien zitten patiën­ten straks niet meer in een wachtkamer, maar komen de zorgprofessionals in de toekomst naar hén toe. Anders gezegd: het gaat niet alleen om bakstenen en architectuur, maar ook over hoe je die inzet om nieuwe verbindingen te leggen in de samenleving.”

3) Gebruik de verbeeldingskracht van ontwerpers

“In de zorg, maar bijvoorbeeld ook in het onderwijs en bij de Rijksoverheid, is een holistische blik dus niet vanzelfsprekend. Daarom pleit ik ervoor om, juist ook in deze sectoren, ontwerpers eerder in te zetten in het besluit­vormingsproces. Vooral als je met ingewikkelde vraagstukken aan de slag gaat, waarbij veel verschillende belangen spelen.

Vaak komen ontwerpers – architecten, maar bijvoorbeeld ook ICT’ers – pas in beeld als er concrete ‘bouwplannen’ nodig zijn. Maar in de fase daarvóór, de pre-ontwerpfase, kunnen zij ook van grote betekenis zijn. Ontwerpers zijn creatief, denken flexibel, verbeelden ideeën. Ze zijn gewend om allerlei opties te onderzoeken en verschillende scenario’s te schetsen, vóórdat de uitgangspunten zijn gestold. Met hun aanpak kunnen ze zorgprofessionals helpen om op een andere manier te kijken naar de vraag: wat is nodig voor wie? Uiteindelijk leidt dat tot betere – en dus ook efficiëntere – besluiten.”

4) Samen kom je verder

“De vraag naar zorg groeit en het aantal mensen dat die zorg kan geven neemt af. Een deel van de oplossing van dit probleem ligt in veerkrachtige wijken en buurten, waarin mensen verbonden zijn en naar elkaar omzien. Veel van de bestaande woonzorggebouwen bieden kansen om er vitale gemeenschappen te creëren, maar in de praktijk zijn wonen en zorg – in beleid en financiering – nog altijd vaak gescheiden.

Om ze beter te verbinden, hebben we als College van Rijksbouwmeester en Rijksadviseurs de Woonzorgchallenge bedacht: een nieuwe manier om locaties zowel ruimtelijk áls sociaal te ontwikkelen en zo toekomstbestendig te maken. Afgelopen jaar hebben we een pilot gedaan met een woonzorggebouw, een co-creatie van bewoners, woningcorporatie Staedion, zorgorganisatie Middin en de gemeente in Den Haag Zuidwest. Onder begeleiding van ontwerpers zijn zij samen aan de slag gegaan met innovatieve manieren om wonen en zorg bij elkaar te brengen.


‘Zo is er een plan ontstaan voor een woonzorgcomplex waar men naar elkaar omziet en op een waardige manier oud kan worden’


Bewoners kregen een stem, professionals werden uitgedaagd om voorbij hun eigen domein te kijken, ontwerpers droegen creatieve oplossingen aan. Samen hebben ze bijvoorbeeld nagedacht over toegankelijkheid en duurzaamheid. Maar ook over hoe je met elkaar wilt samenleven, en samen zorg kunt organiseren.

Zo is er een plan ontstaan voor een woonzorgcomplex waar men naar elkaar omziet en op een waardige manier oud kan worden. De lessen uit de pilot hebben we verzameld in een praktische handreiking, in de hoop dat die partijen in heel Nederland motiveert om zelf een Woonzorgchallenge te starten en zo bij te dragen aan een leefbare, duurzame, inclusieve gebouwde omgeving.”   

Over Francesco Veenstra

Architect Francesco Veenstra (1973) studeerde aan de Rotterdamse Academie van Bouwkunst. Hij liep stage bij het internationaal vermaarde architectenbureau Mecanoo, waar hij in totaal 23 jaar werkt, vanaf 2007 als partner.

In 2017 zette hij met twee collega’s Vakwerk Architecten in Delft op, waar hij nog altijd deel van uitmaakt. Van 2019 tot 2021 was hij voorzitter van de bond van Nederlandse Architectenbureaus (BNA). In 2021 werd hij benoemd tot Rijksbouwmeester. In die hoedanigheid is hij voorzitter van het College van Rijksbouwmeester en Rijksadviseurs, dat het kabinet gevraagd en ongevraagd adviseert over volkshuisvesting, stedenbouw, architectuur en mobiliteit.

5) We bouwen vandaag aan de toekomst van morgen

“Vlak voor de zomer werd de Wet versterking regie volkshuisvesting in de Tweede Kamer aangenomen. Die zorgt ervoor dat Rijk, provincies en gemeenten beter kunnen sturen op hoeveel, waar en voor wie er wordt gebouwd. Daar sta ik helemaal achter, maar tegelijkertijd vind ik dat er nog te weinig visie is voor de lange termijn. In het politieke debat ligt de focus op urgentie, op problemen die in het hier en nu moeten worden opgelost.

Beeld Marcel Bakker

Voor de effecten van de besluiten op de lange termijn is relatief weinig aandacht. Terwijl het mijns inziens écht daarom gaat. Tweede Kamerleden moeten meer verantwoordelijkheid nemen voor de verre toekomst, en tot consensus komen over hoe we maatschappelijke ontwikkelingen als bevolkingsgroei en vergrijzing opvangen. In het kader van volkshuisvesting en ruimtelijke ordening, maar natuurlijk ook van bijvoorbeeld onderwijs en gezondheidszorg.


‘Als je slechter gaat bouwen, of op een verkeerde plek, wordt goedkoop straks duurkoop’


“Een voorbeeld uit mijn eigen werkveld. Momenteel gaat het veel over het schrappen van wetten en regels om nieuwbouw te versnellen en betaalbaarder te maken. Heel begrijpelijk met het huidige woningtekort. Maar die wetten en regels hebben in het verleden wel gezorgd voor de gezonde en veilige woningen waar we nu allemaal in wonen. Als je slechter gaat bouwen, of op een verkeerde plek, wordt goedkoop straks duurkoop. Het is dus belangrijk om het korte én langetermijnperspectief voor ogen te houden. En een open dialoog te voeren over welke belangen wanneer zwaarder moeten wegen. Wellicht goed om, zo vlak voor de Tweede Kamerverkiezingen, ook eens door de bril van dit toekomstperspectief naar de verschillende verkiezingsprogramma’s te kijken.”

Met welke ervaringen uit andere branches kunnen zorgprofessionals en beleidsmakers in de zorg hun voordeel doen? In de serie Buiten de Bubbel vragen we dat aan kopstukken uit verschillende sectoren.

Delen