Wat de zorg kan leren van boswachter Marieke Schatteleijn

buiten de bubbel / Marieke Schatteleijn

Met welke ervaringen uit andere branches kunnen zorgprofessionals en beleidsmakers hun voordeel doen? Deze keer vragen we dat Marieke Schatteleijn, boswachter bij Staatsbosbeheer en co-presentator van het tv-programma BinnensteBuiten.

Beeld Ernie Enkelaar | Marieke Schatteleijn

1) Zorg voor de natuur = zorg voor jezelf

“Ik ben altijd graag buiten geweest. Dat was voor mij zo vanzelfsprekend, dat ik er domweg nooit bij stilstond waaróm ik daar zo blij van werd. Pas in mijn werk als boswachter realiseerde ik me hoeveel goed de natuur mensen doet. Lichamelijk en geestelijk. Óók voor mij. Als ik veel buiten ben, voel ik me fitter, ben ik rustiger, slaap ik beter. Het maakte me nieuwsgierig: waarom eigenlijk? Dat ben ik gaan uitzoeken.

Er bleek veel meer wetenschappelijk bewijs dan ik dacht. Bijvoorbeeld voor het belang van biodiversiteit voor ons eigen microbioom. En voor het herstellende effect van natuur op een overprikkeld brein. Sindsdien is het mijn missie om mensen bewust te maken van de samenhang tussen natuurbehoud en ons dagelijks welzijn. Dat doe ik op zoveel mogelijk manieren. Met excursies, met mijn boek Naar buiten! en als co-presentator van BinnensteBuiten. Want als mensen zich realiseren hoeveel baat ze zelf bij de natuur hebben, gaan ze er hopelijk ook beter voor zorgen.”

2) Gebruik alle zintuigen

“Klimaatverandering, biodiversiteit, stikstof: het zijn grote, abstracte begrippen. Veel mensen kunnen zich daar nauwelijks iets bij voorstellen. Ik wil die enorme problemen daarom tastbaar en persoonlijk maken. Bijvoorbeeld door tijdens een excursie of uitzending aan de hand van een prachtige libel te vertellen over het feit dat er steeds minder insecten zijn, en waarom dat uiteindelijk óók gevolgen heeft voor onze eigen gezondheid.


‘Tegenwoordig praat ik tijdens een excursie zelf minder, maar laat ik mensen ook kijken, luisteren, voelen, ruiken en zich verwonderen’


In de loop van de jaren heb ik trouwens wel geleerd dat alleen kennis delen niet genoeg is om de boodschap te laten beklijven. Daarvoor moet je mensen dingen laten ervaren, liefst met al hun zintuigen. En die ervaring verbinden aan wat mensen persoonlijk belangrijk vinden, zoals hun gezond­heid. Tegenwoordig praat ik tijdens een excursie dus zelf minder, maar laat ik mensen ook kijken, luisteren, voelen, ruiken en zich verwonderen. Bijvoorbeeld door ze in het bos een blinddoek om te doen of met een spiegeltje bomen boven hen te laten bekijken. Zo wil ik hoofd, hart en handen bereiken.

Misschien is dit ook een idee voor de zorg. Ik heb wel eens een filmpje gezien waarbij mensen een verouderingspak aantrokken. Zo’n ervaring vergeten ze nooit meer.”

3) Verpak je zorgen in een boodschap van hoop

“Ik zie elke dag hoe snel we de natuur uithollen. Daar lig ik regelmatig wakker van. Ondertussen vertel ik op tv vooral over de mooie en leuke kanten van de natuur. Maar we belichten ook waar het minder goed gaat. Niet op een deprimerende manier, want een somber verhaal verlamt alleen maar.

Nee, ik verpak mijn zorgen in een boodschap van hoop en perspectief. Ik wil bij kijkers een wauw-gevoel teweegbrengen: jeetje, wat is de natuur toch bijzonder, die wil je koesteren en beschermen. In de hoop dat die positieve aanmoediging leidt tot ander gedrag.”

4) Alles hangt met alles samen

“Een zieke boom staat nooit op zichzelf. Die is – direct of indirect – het gevolg van veranderingen in de omgeving. In de bodem of in de water- of luchtkwaliteit. Ziekte in de natuur is dus de zichtbare uiting van een groter, achterliggend probleem. Hierin zie ik een parallel met het ‘ecosysteem’ van de mens. Want zit achter veel klachten niet ook een groter verhaal? Een verschil is dan weer dat wij als natuurbeheerders meestal niet de klacht behandelen, maar gezondere randvoorwaarden creëren, zodat planten en dieren zélf kunnen herstellen.


‘Ziekte in de natuur is dus de zichtbare uiting van een groter, achterliggend probleem’


Daar komt zo veel bij kijken dat we tegenwoordig drie verschillende soorten boswachters hebben: collega’s die zich bezighouden met ecologie, met natuurbeheer of met publiek, zoals ik. Per gebied vormen we samen een drie-eenheid. Als boswachter publiek focus ik me op de verbinding tussen natuur en mens. Momenteel doe ik dat voor het Staatsbosbeheer-programma ‘Groene Metropool’. Daarin werken we aan meer natuur in de stad, in verbinding met natuurgebieden erbuiten.

Mijn inbreng hierbij is mijn praktijkervaring met natuur én communicatie. Praktijkervaring vergroot de geloofwaardigheid, is mijn ervaring. Bij de brandweer en politie zijn persvoorlichters óók professionals. Wellicht ook een idee voor de zorg?”   

Over Marieke Schatteleijn

Marieke Schatteleijn (1975) studeerde Dier- en veehouderij aan de HAS Green Academy in Delft. Ze werkte een aantal jaren als projectleider bij Stichting Aap. Op haar 31e keerde ze terug naar de schoolbanken om Forest and Nature Conservation te studeren aan de Wageningen University. Vanaf 2010 werkt ze als boswachter bij Staatsbosbeheer.

Sinds 2015 is ze een van de co-presentatoren van het tv-programma BinnensteBuiten, een dagelijks lifestyleprogramma over duurzaamheid. In 2021 publiceerde ze het boek Natuurzin, over de samenhang tussen natuur en gezondheid. Deze maand verschijnt dat boek met de nieuwe titel Naar buiten!.

5) Laat je niet afleiden

“Sinds ik op tv ben, herkennen mensen me op straat. Soms vertellen ze me dat BinnensteBuiten ze rust en inspiratie geeft of dat ze door het programma vaker naar buiten gaan. Daar doen we het voor, denk ik dan. Eigenlijk zijn de reacties altijd hartverwarmend. Het onderstreept hoezeer natuur verbindt.


‘Ik wil niet bezig zijn met wat mensen van me vinden’


“Of het op sociale media anders is? Dat weet ik niet, want daar kijk ik nooit. Ik doe mijn werk vanuit mijn hart en wil niet bezig zijn met wat mensen van me vinden. Positief of negatief. Als ik daar rekening mee ga houden, voel ik me minder vrij om mijn eigen verhaal te vertellen.”

Beeld Ernie Enkelaar | Marieke Schatteleijn

6) Focus op veerkracht

“Ik krijg regelmatig de vraag of het wel zin heeft om als individu minder vlees te eten of minder te vliegen. Het antwoord is volmondig: ja. Ik ben ervan overtuigd dat alle beetjes helpen. Er schuilt kracht in leven naar je waarden. Bovendien is de mens zo intelligent en inventief. Als we willen, kunnen we het tij gezamenlijk nog ten goede keren. Daar geloof ik heilig in. Ook omdat ik dagelijks de veerkracht van de natuur ervaar.


‘Als we willen, kunnen we het tij gezamenlijk nog ten goede keren’


“Een voorbeeld: in 2006 is Rijkswaterstaat in Nederland gestart met ‘Ruimte voor de rivier’, een grootschalig project om Nederland beter te beschermen tegen overstromingen. Als bijkomend effect zijn er langs rivieren nieuwe natuurgebieden ontstaan. Echt waanzinnig hoe snel de biodiversiteit daar is hersteld. Dat geldt trouwens ook voor het effect op onze gezondheid. In Finland is een mooi experiment gedaan bij een kinderopvang. De buitenruimte waar kinderen speelden, werd ingericht met materialen uit het bos, zoals bosgrond, planten en turf. Binnen een maand – een máánd, hè – verbeterde de bacteriesamenstelling op hun huid en in hun lichaam en kreeg hun immuunsysteem een boost. Kortom: als de natuur de ruimte krijgt, herstelt zij en verbetert onze gezondheid.”

7) Vergader buiten

“Het is natuurlijk een open deur, maar als ik lezers één advies mag geven, is het om vaker naar buiten te gaan. Ook, of juist, tijdens een drukke werkdag. Waarom niet buiten vergaderen? Liefst in de ochtend en terwijl je door het groen wandelt. Maar een tafel met stoelen in de tuin is altijd nog beter dan binnen zitten. Loop je in je pauze een rondje, zet dan je telefoon even uit. En gebruik al je zintuigen om de omgeving in je op te nemen.


‘Loop je in je pauze een rondje, zet dan je telefoon even uit’


Raak ook eens wat aan. Ga even tegen een boom zitten, voel het gras en de aarde. Het is trouwens helemaal niet erg als je rondje iedere dag hetzelfde is. Sterker nog, als je niet hoeft na te denken over de route, kun je je beter focussen op wat je ervaart. Je zult zien hoeveel energieker je je dan de rest van de dag en avond voelt.”

Met welke ervaringen uit andere branches kunnen zorgprofessionals en beleidsmakers in de zorg hun voordeel doen? In de serie Buiten de Bubbel vragen we dat aan kopstukken uit verschillende sectoren.

Delen