Wat de zorg kan leren van choreograaf Ted Brandsen
buiten de bubbel / Ted Brandsen, artistiek directeur van Het Nationale Ballet
Met welke ervaringen uit andere branches kunnen zorgprofessionals en beleidsmakers hun voordeel doen? Deze keer vragen we dat choreograaf Ted Brandsen, artistiek directeur van Het Nationale Ballet.

1) Stimuleer medewerkers om hun stem te laten horen
“Als choreograaf heb ik bij veel verschillende gezelschappen gewerkt. Wat me altijd opviel, is dat er vaak slecht naar dansers werd geluisterd. Ze moesten vooral hun mond houden en gewoon doen wat er werd gezegd. Maar met die manier van leidinggeven kom je niet verder. Dus toen ik zelf de baas werd, besloot ik het anders aan te pakken en doorlopend in gesprek te gaan. Dat bleek nog niet zo makkelijk.
Dansers zijn gewend zich dienstbaar op te stellen en daarom van nature meestal niet mondig. Je moet ze dus echt stimuleren hun stem te laten horen. In de zorg zal dat op veel plekken vast ook zo zijn. Bij ons gezelschap doen we dit bijvoorbeeld door eens in de zes weken bij elkaar te komen voor een zogenaamde ‘green roomsessie’. We praten dan over alles wat er leeft. Van douches die niet goed schoongemaakt worden tot de vraag of we, vanwege de discutabele mensenrechten daar, wel voor een optreden naar een bepaald land moeten gaan.”
‘Toen ik zelf de baas werd, besloot ik het anders aan te pakken en doorlopend in gesprek te gaan. Dat bleek nog niet zo makkelijk’
“De ene danser kruipt makkelijker uit zijn schulp dan de andere. Dat heeft met cultuur te maken — wij hebben ruim honderd dansers met 29 verschillende nationaliteiten in ons gezelschap — maar ook met het nest waar je uitkomt. Mag je er zijn, voel je je goed genoeg of is de wereld tegen je? Zelf heb ik de mazzel gehad dat mijn ouders me in elke stap van mijn carrière hebben gesteund. Als ik iets van hen heb geleerd, is het wel dat vertrouwen geven vertrouwen oplevert.”
2) Maak elk individu medeverantwoordelijk
“Net als in de zorg gelden binnen het ballet sterke gezagsverhoudingen, werken we nauw samen en zijn we altijd op elkaar aangewezen. Tel daarbij op dat de danswereld enorm competitief is en dat we met jonge, ambitieuze mensen werken — als balletdanser moet je uiterlijk op je 38e met pensioen — en je snapt dat grensoverschrijdend gedrag overal op de loer ligt.”
‘Door iedereen deelgenoot te maken van de gedragscode, maak je ook iedereen verantwoordelijk voor de uitvoering’
“In het begin van mijn carrière heb ik zelf ook weleens te maken gehad met avances van een gezaghebbend persoon. Toen ik de boot afhield, werd ik een maand lang doodgezwegen. Dit is het einde van mijn carrière, dacht ik. Dat bleek niet het geval, maar ik ken genoeg verhalen waarbij het wel slecht afliep. Ook verbaal geweld — ‘je bent te dik, je ziet er niet uit, wie denk je wel dat je bent’ — was vroeger heel normaal.
Gelukkig is er wat dat betreft veel veranderd. We communiceren opener, hebben formele én informele inspraak georganiseerd en een ‘code of conduct’ opgesteld. Aan die gedragscode met zes gedeelde overtuigingen hebben trouwens alle medewerkers in ons gezelschap meegeschreven. Inclusief de dansers dus. Door iedereen deelgenoot te maken, maak je ook iedereen verantwoordelijk voor de uitvoering.”
Over Ted Brandsen
Ted Brandsen (1959) begon zijn carrière in 1981 bij Het Nationale Ballet. Tien jaar later stopte hij met dansen en koos hij voor een loopbaan als freelance choreograaf. In 1998 werd hij benoemd tot artistiek directeur van West Australian Ballet. Vier jaar later kreeg Brandsen de uitnodiging om terug te keren naar Het Nationale Ballet, waar hij sinds 2003 artistiek directeur is.
Afgelopen decennia creëerde hij een groot aantal balletten, die ook op het repertoire van buitenlandse gezelschappen staan. In juni 2022 werd Brandsen benoemd tot Ridder in de Orde van de Nederlandse Leeuw. Per 1 augustus 2026 gaat hij met pensioen. De huidige adjunct-directeur talentontwikkeling van Het Nationale Ballet, choreograaf Ernst Meisner, volgt hem op.
3) Sla een brug tussen opleiding en praktijk
“Dansers beginnen heel jong met hun professionele opleiding, vaak al op hun achtste of negende. Zijn ze goed genoeg, dan studeren ze na 10 jaar af. Met een beetje geluk kunnen ze vervolgens aan de slag bij een dansgezelschap. De overgang van opleiding naar praktijk blijkt, net als vermoedelijk bij veel zorgberoepen, echter vaak groot. Jonge dansers die op school de besten waren, moeten als jongelingen in een professioneel gezelschap weer achteraan aansluiten. Dat wringt soms. Andersom zijn er studenten die potentieel hebben, maar nog net iets missen. Voor beide groepen is het moeilijk om de overstap te maken.”
‘De overgang van opleiding naar praktijk blijkt, net als vermoedelijk bij veel zorgberoepen, groot’
“Anders gezegd: er gaapt vaak een gat tussen opleiding en praktijk. Om dat op te vullen, zijn we in 2013 met de Junior Company gestart. Jaarlijks laten we hierin twaalf tot zestien jonge dansers toe, in hun laatste opleidingsjaar of net afgestudeerd. Ze trainen drie keer per week apart en drie keer met het ‘grote’ gezelschap. Zo leren ze niet alleen ‘onze’ technieken, maar ook de mores van ons gezelschap: hoe we samenwerken en met elkaar omgaan. Daarnaast dansen ze eigen producties én draaien ze mee bij Het Nationale Ballet. Deze werkwijze is een gouden greep gebleken; inmiddels bestaat twee derde van ons gezelschap uit dansers afkomstig van de Junior Company.”

4) Koester je tradities, maar ga ook mee met de tijd
“In tegenstelling tot wat veel mensen denken, is de danssector een ‘gewone’ branche, met een cao, vaste uren en vakantiedagen. Tegenwoordig kunnen vrouwelijke dansers na een zwangerschap ook terugkomen, iets wat een paar decennia geleden ondenkbaar was. En we begeleiden medewerkers veel beter naar het leven ná het dansen. Wat dat betreft gaan we heus wel met de tijd mee. Tegelijkertijd is ons werk natuurlijk omgeven door tradities, die je ook moet koesteren. Daar de balans in vinden, kan knap lastig zijn.”
‘Om erfgoed te behouden, moet je durven loslaten’
“Het klinkt misschien tegenstrijdig, maar als je erfgoed voor toekomstige generaties wilt behouden, moet je durven loslaten. Dat begint met: goed luisteren en je oordeel uitstellen. Bijvoorbeeld als het gaat over een betere werk-privébalans. Toen dit onderwerp een paar jaar geleden bij ons voor het eerst ter sprake kwam, moest ik best even slikken — in mijn tijd had ik daar niet mee aan hoeven komen.
‘Eén dag niet dansen voel je zelf, twee dagen niet dansen ziet de docent en drie dagen niet dansen merkt het publiek’, was jarenlang ons adagium. Inmiddels heb ik geleerd dat dat niet helemaal klopt. Sterker nog, meer vrije tijd — en daarmee meer hersteltijd voor het lichaam — komt prestaties misschien juist wel ten goede. En, niet onbelangrijk, het zorgt voor gelukkiger dansers. Dus ja, meer vrije weekenden zijn zo slecht nog niet.”
5) Een crisis is ook een kans
“In al mijn jaren als danser, choreograaf en directeur had ik nooit kunnen denken dat een pandemie alle theaterdeuren zou sluiten. Toen dat in 2020 toch gebeurde, moesten we razendsnel schakelen om onze mensen aan het werk te kunnen houden. Uiteindelijk zijn we maar 6 weken dicht geweest. In die periode zorgden we dat iedereen thuis kon doortrainen. Daarna gingen we weer terug naar lessen in het theater, met maximaal vier mensen per studio, zodat we voldoende afstand konden houden. We besloten online voorstellingen te gaan geven, en ook buiten op straat. En we experimenteerden met nieuwe werkvormen, zoals livestreams en online balletlessen.
‘Tijdens de covidperiode bereikten we binnen Nederland én daarbuiten, veel meer en ook andere mensen dan normaal’
“Bijkomend voordeel was dat we, binnen Nederland én daarbuiten, veel meer en ook andere mensen bereikten dan normaal in het theater. Terugkijkend hebben we veel van de covidperiode geleerd. Bijvoorbeeld dat we als ‘logge’ organisatie — onze programmering ligt 3 jaar van tevoren vast — flexibeler zijn dan we zelf dachten. Verder zijn we ons nog bewuster geworden van de online mogelijkheden. Extra belangrijk in een tijd waarin veelvuldig reizen per vliegtuig steeds minder vanzelfsprekend wordt.
Tegelijkertijd blijkt het in de praktijk lastig de coronalessen vast te houden. Financieel — al die extra activiteiten zijn duur – maar ook omdat de interactie tussen mensen, net als in de zorg, de essentie is van ons werk. Je danst immers niet voor jezelf, maar voor de ander.”
Met welke ervaringen uit andere branches kunnen zorgprofessionals en beleidsmakers in de zorg hun voordeel doen? In de serie Buiten de Bubbel vragen we dat aan kopstukken uit verschillende sectoren.



