Extramuraal meer etaleren
achtergrond / extramuraal
Er zijn veel meer dokters buiten het ziekenhuis nodig, daar zijn vriend en vijand het over eens. Maar ondertussen zijn de extramurale specialismen nog altijd enorm ondervertegenwoordigd in de geneeskundeopleiding én blijft de instroom in de vervolgopleidingen achter bij het aantal beschikbare plekken.

Het is een van haar eerste colleges op de UvA, in 2008. De docent die de zaal geneeskundestudenten toespreekt, doet een voorspelling: “70 procent van jullie gaat later buiten het ziekenhuis werken.” Nou, ik niet, denkt Nikita van den Berge, ik ga voor die witte jas. Tijdens de coschappen raakt ze in de ban van gynaecologie. Na de opleiding gaat ze in dat specialisme als anios aan de slag. “De spoed, de bevallingen, de afwisseling; ik was echt verliefd op het vak.”
En nu? Nu is Van den Berge (36) bijna klaar met de opleiding tot Arts Maatschappij + Gezondheid en is ze voorzitter van LOSGIO, de vereniging voor alle aiossen in de sociale geneeskunde. “Wat ik als anios in het ziekenhuis deed, vond ik inhoudelijk geweldig, maar het werk van de gynaecoloog trok me minder: meer poli, veel dienst, lang dienst, altijd in huis zijn. Bovendien zag ik mijn vrienden nu al heel weinig.” Van den Berge komt tot de conclusie dat ze dit leven niet over heeft voor haar beroep.
‘Wat ik als anios in het ziekenhuis deed, vond ik inhoudelijk geweldig, maar het werk van de gynaecoloog trok me minder: meer poli, veel dienst, lang dienst, altijd in huis zijn’
Maar wat dan? Wat past wel bij haar? Na een zoektocht van 8 maanden solliciteert ze op een vacature bij een GGD. “Ze zochten daar een dokter voor forensische geneeskunde en sociaal medische advisering. Omdat mijn ouders allebei bij de politie hebben gewerkt, had ik daar wel iets mee.” De arrestantenzorg vindt ze leuk. Lijkschouw en sociaal medische advisering een stuk minder. Dan breekt corona uit en springt Van den Berge bij op de afdeling infectieziektebestrijding. “Daar had ik direct hetzelfde gevoel als eerder bij gynaecologie: dít is het voor mij. Ik werd opnieuw verliefd.”
Nauwelijks aan bod
Had ze eerder kennisgemaakt met dit specialisme, dan had ze niet zo’n lange weg hoeven afleggen om daarachter te komen, en was ze niet afhankelijk van toeval geweest. In haar studietijd kwamen de vakken van de sociale geneeskunde niet of nauwelijks aan bod. “Eén college forensische geneeskunde kan ik me herinneren, verder niet. Tijdens de coschappen had ik slechts twee verplichte extramurale coschappen, de rest van de 2 jaar was intramuraal.”
De boventoon
Om het toenemende tekort aan dokters buiten het ziekenhuis aan te pakken, moet daar verandering in komen. Al jaren klinkt de roep om meer aandacht voor de extramurale vakgebieden in de geneeskundeopleiding. Maar uit recent onderzoek van De Geneeskundestudent – waar ruim 2.000 geneeskundestudenten aan deelnamen – blijkt dat daar nog weinig van terechtkomt.
Ruim driekwart van de studenten geeft aan in de bachelorfase een goed beeld te hebben gekregen van het huisartsenvak, maar het verschil met de andere extramurale vakken is groot. Op plek 2 staat ouderengeneeskunde: van dat vak heeft 31,8 procent een goed beeld gekregen. Gevolgd door bedrijfsgeneeskunde (22 procent) en Arts M+G infectieziektebestrijding (21,4 procent).
Ruim driekwart van de studenten geeft aan in de bachelorfase een goed beeld te hebben gekregen van het huisartsenvak, maar het verschil met de andere extramurale vakken is groot
Maar liefst 12,8 procent heeft zelfs van geen enkel extramuraal specialisme een goed beeld gekregen. Deze geringe kennismaking in de bachelorfase, concludeert De Geneeskundestudent in haar rapport, kan gevolgen hebben voor de keuze die studenten maken in de vrije keuzeruimte van de coschappen. LOSGIO-voorzitter Van den Berge: “Als uiteindelijk 70 procent van de studenten buiten het ziekenhuis moet gaan werken, is het toch onvoorstelbaar dat de witte jas nog zo de boventoon voert in de opleiding.”

Los van het coschap huisartsgeneeskunde – dat standaard is op elke faculteit – hebben de meeste studenten in het laatste jaar van de master wel een extramuraal coschap gelopen (90,9 procent), al verschilt dat wel per faculteit. Op de UvA en op de universiteiten in Nijmegen en Rotterdam liggen die percentages lager: tussen de 76 en 83 procent.
Werkvloer
De meeste van deze studenten volgen een coschap ouderengeneeskunde en/of sociale geneeskunde, maar dan nog komen ze met verreweg de meeste beroepen buiten het ziekenhuis niet in aanraking. “Terwijl dat cruciaal is om een goed beeld te krijgen”, zegt Van den Berge. “Voordat je voor een opleiding kiest, móet je op de werkvloer hebben rondgelopen. In aanraking komen met de mensen, met de dynamiek, de cultuur, om te weten of een beroep bij je past.”
Obstakels
Dat er nog steeds relatief weinig extramurale coschappen zijn, heeft meerdere redenen. De curricula zitten vol: als er een (verplicht) coschap bij komt, moet er ergens anders iets af. Maar ook aan de kant van de werkgevers zijn er obstakels. De meeste zijn niet op stages en coschappen ingericht zoals ziekenhuizen dat zijn, en ze moeten mensen en middelen vrijmaken voor begeleiding.
“Door de artsentekorten en het vele werk, is het niet zo makkelijk om daar ruimte voor te maken”, weet Van den Berge. “Bovendien hebben we te maken met bezuinigingen op de publieke sector; heeft het voor werkgevers wel prioriteit om de schaarse middelen in te zetten voor begeleiding van coassistenten? Een bedrijfsarts staat dan weer op de loonlijst van een bedrijf; is zijn werkgever bereid ruimte te geven voor begeleiding?”
Silo’s
Dat de extramurale vakgebieden verschillende financieringsvormen kennen, maakt het extra complex om meeloopdagen en coschappen te organiseren, ziet ook Marlies Telgenkamp, voorzitter van de raad van bestuur van SBOH, werkgever van de meeste extramurale artsen in opleiding. “Er zijn zoveel silo’s”, zegt zij. “Een stelselwijziging zal er niet in zitten, maar laten we omdenken, kijken naar wat wel kan: hoe kunnen we in het algemeen belang deze silo’s losmaken? Zodat we niet afhankelijk zijn van losse subsidies en goede wil.”
Van den Berge benadrukt dat meeloop- en coschapplekken werkgevers veel kunnen opleveren. “Potentieel nieuwe medewerkers in de toekomst, maar ook als studenten voor een ander vakgebied kiezen, is het de investering waard. Want ze krijgen wel inzicht in het vak, ze krijgen het perspectief mee. Als ik nu contact heb met dokters van andere specialismen, lijkt het soms alsof ik een zeldzame diersoort ben: wat doe jij eigenlijk de hele dag? Als je van elkaar weet wat je doet, zoek je elkaar eerder op en werk je veel efficiënter samen.”
Buiten de opleiding
Omdat de meeste extramurale vakken in de geneeskundestudie nog (te) weinig aan bod komen, doen partijen uit het werkveld van alles om basisartsen en studenten buiten het curriculum om enthousiast te maken voor deze beroepen. Bijvoorbeeld met het Next Level Dokter-programma, een initiatief van opleidingen voor extramurale artsen en SBOH.
‘Soms lijkt het alsof ik een zeldzame diersoort ben’
Bij de start in september 2023 maakten bedrijfs- en verzekeringsartsen nog geen deel uit van het initiatief; sinds maart van dit jaar zijn zij ook betrokken. Via een online platform, op sociale media en carrièrebeurzen en tijdens collegetours op faculteiten vertellen Next Level-dokters zelf hoe leuk en belangrijk zij het vinden om middenin de samenleving werkzaam te zijn.
Zorgelijk als understatement
Toch resulteren alle inspanningen (nog) niet in een hogere instroom in extramurale opleidingen (zie kader Instroomcijfers). Bij de grootste vakgebieden – huisarts- en ouderengeneeskunde – bleven er in 2024 meer opleidingsplekken leeg dan een jaar eerder. “Het is duidelijk dat de instroom achterblijft bij wat nodig is”, zegt Telgenkamp van SBOH. “Dat dit zorgelijk is, lijkt me een understatement, gezien de vergrijzing, de noodzaak voor focus op preventie en de stijgende zorgvraag.”
Ook bij andere extramurale artsenopleidingen bleven in 2024 meer opleidingsplekken onbezet dan in 2023. Van den Berge: “Als deze trend doorzet, dan kunnen de forensisch arts en de arts infectieziektebestrijding straks bepaalde wettelijke taken niet meer uitvoeren. Dan worden de wachtlijsten voor mensen die door een verzekeringsarts moeten worden beoordeeld nog langer. En zonder bedrijfsarts kan een bedrijf niet voorzien in verzuim, laat staan in verzuimpreventie. Dit alles heeft grote maatschappelijke impact.”
Om dit scenario af te wenden, zijn dus veel meer extramurale artsen nodig. Maar de meeste dokters in spe hebben nog altijd hun pijlen gericht op het ziekenhuis, zo blijkt uit het onderzoek van De Geneeskundestudent. Van de masterstudenten die al zeker weten of ze voor een intra- of extramurale vervolgopleiding gaan, kiest 50,5 procent voor het ziekenhuis en 14 procent voor daarbuiten.
Instroomcijfers
In 2024 begonnen 720 dokters aan de opleiding tot huisarts. Een jaar eerder waren dat er 716, maar het instroompercentage is ten opzichte van 2023 wel gedaald (van 82 procent naar 75 procent) omdat er afgelopen jaar meer opleidingsplekken beschikbaar waren (954) dan een jaar eerder (870).
In de ouderengeneeskunde waren er in beide jaren evenveel plekken beschikbaar (260), maar daalde de instroom van 168 naar 164. Bekijken we de verschillende profielen van de opleiding Arts Maatschappij + Gezondheid samen, dan daalde ook daar de instroom: van 156 naar 150. Wel kozen meer artsen voor geneeskunde voor verstandelijk gehandicapten (18 in 2024, 3 meer dan in 2023) en verslavingsgeneeskunde (16 in 2024, 4 meer dan in 2023). In dat laatste vakgebied daalde het instroompercentage met 15 procent, omdat het aantal beschikbare opleidingsplekken toenam (33 in 2024, 19 in 2023). Deze cijfers zijn afkomstig uit het jaarbeeld 2024 van SBOH.
Drijfveren
Toch lijkt het extramurale veld een streepje voor te hebben op het ziekenhuis als het gaat om ‘werkwaarden’ die geneeskundestudenten belangrijk vinden in hun toekomstige beroep. Uit het onderzoek blijkt dat zij het meest hechten aan een ‘goede werk-privébalans’ en een ‘goede werksfeer/sociale omgeving’. Daarna volgt ‘inhoudelijke uitdaging/medische verdieping’. Beloning en aanzien behoren tot de minst belangrijke factoren. “Het extramurale veld past bij de drijfveren van de nieuwe generatie dokters”, zegt Telgenkamp. “Naast de inhoud van de specialismen moeten we ook deze aspecten volop in de etalage zetten.”
Dat doet Van den Berge: “Ik geef ook les in infectieziektebestrijding en krijg geregeld van studenten de vraag wat ik verdien. Dan zeg ik: ‘Voor het geld doe ik het niet, maar de secundaire arbeidsvoorwaarden zijn wel beter dan in het ziekenhuis.’ In sociaal geneeskundige vakgebieden heb je over het algemeen een normale werkweek, geen diensten en is er begrip voor persoonlijke omstandigheden. Als je een dag niet kunt werken, neemt iemand je werk over, zonder dat je je schuldig hoeft te voelen.”
‘Of iemand nu in het ziekenhuis of daarbuiten gaat werken: het allerbelangrijkste is dat we ze behouden voor de zorg’
Wat niet wegneemt dat de LOSGIO-voorzitter vindt dat het salaris van haar beroepsgroep omhoog zou moeten: “Artsen M+G verdienen van alle dokters het minst. Daar moet wat in veranderen. Omdat het niet in verhouding staat tot hun maatschappelijke bijdrage, om het vak aantrekkelijker te maken én om ze te behouden. Nu zie je dat artsen M+G soms niet bij een GGD of op een andere plek in de zorg terechtkomen, omdat ze bij commerciële werkgevers meer kunnen verdienen. Dat is doodzonde. Of iemand nu in het ziekenhuis of daarbuiten gaat werken: het allerbelangrijkste is dat we ze behouden voor de zorg. Dat we geen dokters verliezen.”
Verplicht extramuraal coschap in Groningen
In juli 2022 nam de Tweede Kamer een motie aan die een coschap ouderengeneeskunde verplicht stelt, maar dat is nog altijd niet door alle faculteiten ingevoerd. In Groningen gaat dit volgend jaar gebeuren. Na een succesvolle pilot starten het UMCG en de RUG in september 2026 met een verplicht extramuraal coschap, waarbij tweedejaars masterstudenten 12 weken aaneengesloten ervaring opdoen buiten de muren van het ziekenhuis.
Het coschap bestaat uit 4 weken huisartsgeneeskunde, 4 weken sociale geneeskunde en 4 weken ouderengeneeskunde. Die eerste twee zijn nu al verplicht. “We gaan de extramurale vakgebieden in dit nieuwe coschap meer integreren”, zegt Kim Vermeirsch, specialist oudergeneeskunde en docent. “Om ruimte te maken voor het coschap ouderengeneeskunde, valt een intramuraal coschap weg.”
‘Het is ons primair te doen om de vaardigheden’
Of dit nieuwe extramurale coschap gaat leiden tot meer specialisten ouderengeneeskunde? “Het is ons primair te doen om de vaardigheden; we willen goede basisartsen afleveren. Maar er zijn nu in elk geval veel meer studenten die een beter beeld krijgen van het vak.” Nu kiezen in Groningen gemiddeld 58 masterstudenten op jaarbasis voor een coschap ouderengeneeskunde. Straks komen 450 studenten in aanraking met het vak.
Dat betekent dus ook dat er veel meer begeleiding nodig is. Een uitdaging, erkent Vermeirsch. “We zijn volop aan het werven en ik ben hoopvol gestemd. Ondanks de hoge werkdruk zie ik bij de achterban een grote intrinsieke motivatie om mee te werken, omdat iedereen weet: dit is nodig. Bovendien is het ontzettend leuk om jonge mensen te begeleiden; het is een verrijking voor jezelf en het team.”



