Verspil geen pil

achtergrond / medicijnverspilling

Jaarlijks belanden er miljoenen ongebruikte medicijnen in de verbrandingsoven. Of erger nog: in het milieu. Strikte Europese wetgeving staat heruitgifte vooralsnog in de weg. Desondanks worden er flinke stappen gezet om verspilling tegen te gaan.

Beeld Tamar Smit

42.059. Zoveel mensen ondertekenden de petitie die gepensioneerd huisarts Walter Schrader 3 jaar geleden initieerde om de vernietiging van herbruikbare medicijnen tegen te gaan. Samen met een aantal apothekers en andere zorgprofessionals bood hij zijn verzoekschrift in maart 2023 aan de Tweede Kamer aan, in de hoop dat de volksvertegenwoordigers heruitgifte in bepaalde, gecontroleerde omstandigheden zouden gaan gedogen.

Dat gebeurde niet – wie medicatie heruitgeeft (of doneert) riskeert nog altijd een torenhoge boete van tienduizenden euro’s en zelfs een gevangenisstraf. Maar toch is Schrader, mede-initiatiefnemer van de werkgroep VerspildePillen, anno 2025 best positief.

“Het onderwerp staat inmiddels echt op de kaart. We krijgen steeds meer zicht op de omvang van het probleem. En vanuit het veld ontstaan allerlei initiatieven om verspilling tegen te gaan. Minstens zo belangrijk is dat in Brussel wordt gesproken over aanpassing van de Europese verordeningen voor heruitgifte. Tegelijkertijd hebben we nog een wereld te winnen. Want elke verspilde pil is er één te veel.”

Veiligheid

Om de veiligheid te waarborgen, heeft elk geneesmiddel dat uit de fabriek komt een zegel (het zogenaamde anti-sabotagekenmerk) en een unieke track- en tracecode. Elke verpakking mag maar één keer worden gescand — Europese wetgeving verbiedt apothekers ongebruikte medicatie opnieuw uit te geven. Daar zijn twee redenen voor. Als medicijnen eenmaal zijn verstrekt, kun je niet con­troleren of ze in de juiste condities worden bewaard en dus de werking niet garanderen, luidt het eerste argument. Daarnaast moeten de strenge regels voorkomen dat er vervalste medicatie in omloop komt.

Een niet-bestaand probleem

Dat laatste is in de praktijk helemaal niet aan de orde, stelt Schrader, die zich al jaren inzet om medicijnverspilling terug te dringen. “De Falsified Medicines Directive, zoals de Europese wet officieel heet, is een oplossing voor een niet-bestaand probleem. Uit Europees onderzoek blijkt namelijk dat de hoeveelheid nepmedicatie in het legale circuit verwaarloosbaar is. Maar ondertussen vormt de wet wel een enorm obstakel voor – gecontroleerde – heruitgifte. Laten we hopen dat ze in Brussel tot herziening van deze kaders komen. Daarmee zou heruitgifte onder strikte voorwaarden mogelijk kunnen worden, een enorme overwinning.”

“We krijgen steeds meer zicht op de omvang van het probleem”

oud-huisarts Walter Schrader

Kwaliteitsgarantie

De wettelijke kwaliteitsgarantie is volgens Schrader een heel ander verhaal. “Het is een groot goed dat we dit in Europa zo zorgvuldig hebben geregeld. Ik pleit er dus ook absoluut niet voor om de wetgeving hierover zomaar overboord te gooien. Wat we wél kunnen doen, is in kaart brengen voor welke medicatie die echt relevant is en voor welke niet.

Maatwerk, kortom. Laten we om te beginnen middelen heruitgeven die geen bijzondere bewaarcondities vereisen, nog in ongeopende verpakkingen zitten en niet over de datum zijn. Daarvoor moet dan wel de wetgeving worden veranderd. En er zal een vergoeding moeten komen voor het extra werk dat dit apothekers oplevert. Een mooie opdracht voor het nieuwe kabinet.”

Beeld Tamar Smit

Potentiële besparingen

De potentiële besparingen zijn in ieder geval enorm – VerspildePillen schat de jaarlijkse verspilling in alleen de eerstelijnszorg op 630 miljoen euro (zie kader hieronder). Door de vergrijzing en het toenemende medicijngebruik zal dit bedrag naar verwachting alleen maar stijgen. Zeker met het recordaantal medicijntekorten van de laatste jaren valt de verspilling echt niet meer uit te leggen, vindt Schrader. “Om nog maar niet te spreken over de negatieve milieu-impact, van de productie en het vervoer tot aan de vernietiging.”

Lopende tekst vervolgt onder kader

Hoe groot is het probleem?

Al decennia wordt gesteld dat we in Nederland jaarlijks zo’n 100 miljoen euro aan medicijnen verspillen. Maar hoe realistisch dit cijfer is, weet eigenlijk niemand. Daarom besloot de werkgroep VerspildePillen in 2023 om, samen met de Landelijke Organisatie Van Aspirant Huisartsen en de Vereniging Jonge Apothekers, een landelijke telling van retourmedicijnen te doen. 78 openbare apotheken deden mee. Daarnaast werd er een peiling gehouden onder 6.600 Nederlanders over medicijnverspilling en -afval.

Uit het onderzoek, vorig jaar gepubliceerd in Huisarts & Wetenschap, bleek dat de werkelijke waarde van verspilde medicatie veel hoger ligt dan 100 miljoen.

Schatting

Op basis van de meest actuele gegevens – de stichting houdt inmiddels doorlopend verspillingscijfers bij, nu ook van ziekenhuis- en instellingsapotheken – is de schatting dat we in Nederland in de eerste lijn jaarlijks zo’n 630 miljoen euro aan medicijnen vernietigen. (De aantallen voor de tweede lijn zijn nog niet apart in kaart gebracht.) Het werkelijke bedrag ligt vermoedelijk nog veel hoger, niet in de laatste plaats omdat patiënten maar de helft van ongebruikte medicatie terugbrengen naar de apotheek. De rest verdwijnt meestal in de prullenbak of wordt door de wc gespoeld.

Databank

Met het doorlopende onderzoek wil de stichting de meetmethodiek verfijnen en een uitgebreide databank over medicijnverspilling opbouwen. De verzamelde data kunnen bijvoorbeeld worden gebruikt voor nieuwe wetenschappelijke studies. Apotheken die willen meedoen, kunnen zich aanmelden via verspildepillen.nl.

Mogelijke heruitgifte

Voor medicijnen die in speciale omstandigheden moeten worden bewaard, zijn er afgelopen jaren allerlei technische hulpmiddelen ontwikkeld. Bijvoorbeeld een sticker met een sensor die je op de verpakking kunt plakken, waarmee je de temperatuur kunt monitoren. Of een speciale box om de bewaarcondities constant te houden. Iemand die daar alles vanaf weet, is Charlotte Bekker, assistent-professor Duurzaam Geneesmiddelgebruik in het Radboudumc en voorzitter van de Green Deal-werkgroep Medicijnverspilling. Zij doet al sinds 2014 onderzoek naar mogelijke heruitgifte van medicatie.

“Ik hoop dat alle ketenpartners de krachten bundelen”

onderzoeker Charlotte Bekker

Zo onderzocht ze, in samenwerking met drie andere ziekenhuizen, of ongebruikte orale kankermedicijnen opnieuw ingenomen en uitgegeven kunnen worden. “In onderzoeksverband mag dat namelijk wél”, legt ze uit. “We hebben ruim duizend patiënten in ons onderzoek kunnen includeren, uitzonderlijk veel voor een wetenschappelijk onderzoek. Het laat zien dat er veel draagvlak is voor heruitgifte, mits je het zorgvuldig en veilig regelt.”

25 miljoen euro besparen

Twee jaar lang voorzag Bekker doosjes kankermedicijnen van een speciale verzegeling en een temperatuurlogger. Hiermee controleerde ze bij terugkomst of de medicatie nog betrouwbaar was. Twee derde kon opnieuw worden uitgegeven. Daarmee kan landelijk jaarlijks 25 miljoen euro worden bespaard, bere­kende ze. En dat met heruitgifte van alléén oncologische middelen.

Vanwege het succes mocht Bekker het onderzoek, dat tot eind dit jaar loopt, met toestemming van VWS opschalen. “In totaal doen er nu dertien zieken­huizen mee. In deze fase kijken we vooral naar hoe we het proces van heruitgifte kunnen optimaliseren en waar we de grootste financiële en milieuwinst kunnen boeken.”

De medicijnen waar Bekker onderzoek naar doet, worden verstrekt door het ziekenhuis en zijn duur, gemiddeld zo’n 3.000 euro per doosje. Maar 80 procent van alle medicatie wordt door huisartsen voorgeschreven. Vaak gaat het om generieke, goedkope medicijnen. Loont heruitgifte dan ook?

Beeld Tamar Smit

Kantelpunt

“Het kantelpunt ligt nu rond de 50 euro per verpakking”, verklaart de onderzoeker. “Als er wettelijk meer mogelijk wordt, zullen de kosten van bijvoorbeeld tem­peratuursensoren vermoedelijk snel dalen. En daarmee ook het prijspunt waarop heruitgifte rendabel wordt. Dan hebben we het alleen over financiële doelmatigheid. Als je de milieu-impact laat meewegen, wordt de berekening natuurlijk heel anders.”

Apothekers

In de praktijk zijn het vooral apothekers die teruggebrachte medicatie moeten verwerken en (laten) vernietigen. Hoe kijken zij naar de discussie over heruitgifte? “Voor onze beroepsgroep wringt het”, zegt apotheker Anke Lambooij, werkzaam bij het Instituut voor Verantwoord Medicijngebruik (IVM), een onafhankelijke organisatie die streeft naar betere kwaliteit, veiligheid en betaalbaarheid van geneesmiddelen. “Geen enkele apotheker wil geneesmiddelen weggooien. Zeker niet in een tijd van tekorten. Aan de andere kant moeten we wel te allen tijde kunnen instaan voor de kwaliteit van de medicatie die we uitgeven.”

“Heruitgifte gaat in tegen alles wat we leren”

apotheker Anke Lambooij

Twijfel

De twijfel onder apothekers zien we ook terug in de uitkomsten van een IVM-enquête. Eind vorig jaar ondervroeg het instituut het eigen Medicijnpanel (bestaande uit zo’n 2.500 medicijngebruikers), apothekers en voorschrijvers over onder andere hergebruik.

Wat bleek? 87 procent van de patiënten zou er geen probleem mee hebben om, voor middelen waar een tekort aan is, naar de apotheek teruggebrachte medicatie te gebruiken. Ook 88 procent van de voorschrijvers ziet hierin een goede oplossing voor tekorten, aldus het onderzoek. Maar apothekers zijn veel minder positief. Ongeveer een derde meent dat hergebruik in algemene zin sowieso géén acceptabele oplossing is. Een iets groter deel vindt hergebruik wel aanvaardbaar bij tekorten.

“Er komt zo veel bij heruitgifte kijken”, licht Lambooij de uitkomsten toe. “Veel apotheken kampen met een personeelstekort. Wie moet al het extra werk dan gaan doen? En wie betaalt dat? Hoe weeg je kosten en duurzaamheidswinst tegen elkaar af? En hoe zit het met aansprakelijkheid als er toch iets fout gaat? Daar moeten we het met elkaar over gaan hebben.” Volgens haar speelt er nog iets. “Heruitgifte gaat in tegen alles wat we als apothekers leren en doen. Het voelt daardoor heel ongemakkelijk. Een nieuwe visie vraagt om een andere bril, een cultuuromslag zelfs. Dat kost tijd.”

Niet verstrekken

Ondertussen zijn er volgens de apotheker al veel stappen die partijen gezamenlijk kunnen zetten om verspilling tegen te gaan. “Kijk eens naar de productie. Naar niet-knipbare medicijnstrips en inhalatoren met een onnodig grote inhoud bijvoorbeeld. Die werken verspilling in de hand. En uit recente cijfers van Nivel blijkt dat er nog veel winst is te behalen bij het bewuster voorschrijven van medi­catie in de laatste 3 levensmaanden — na het overlijden van patiënten komen er vaak veel geneesmiddelen terug. De allerbeste manier om verspilling van medicatie te voorkomen is om die niet te verstrekken.”

Krachten bundelen

Met dat laatste zijn Walter Schrader en Charlotte Bekker het helemaal eens. “Het is absoluut en-en”, beaamt de oud-huisarts.  “We moeten verspilling aan de voorkant tegengaan, maar tegelijkertijd aan de achterkant flexibeler worden in heruitgifte. Want er zullen altijd medicijnen overblijven.” Hij hoopt dat Europese landen meer samen gaan optrekken in de aanpak van het probleem, zodat ze collectief druk kunnen uitoefenen op de Europese politiek. “Met onze werkgroep ontwikkelen we een monitorsysteem dat prima in andere landen kan worden gebruikt. En het onderzoek van Charlotte dient internationaal ook als goed voorbeeld.”

Patiëntperspectief

“We delen veel met Europese collega’s”, bevestigt Bekker. “Verschillende landen staan klaar om met heruitgifte te experi­menteren. De lessen uit ons onderzoek kunnen daarbij goed van pas komen.” De onderzoeker hoopt verder dat alle ketenpartners de krachten gaan bundelen. “Er bestaan al veel mooie initiatieven om verspilling tegen te gaan, maar tot nu toe zijn ze erg versnipperd. Als we die aan elkaar kunnen verbinden en de hele keten circulair weten te maken, gaan we grote stappen zetten.”

Met haar eigen onderzoeksgroep wil ze komende jaren onder andere onderzoek doen naar het patiëntperspectief op medicijnverspilling. “Uiteindelijk zijn zij de gebruikersexperts. Ik denk dat we nog veel kunnen leren van hun ideeën over hoe verspilling aan te pakken.”

Beeld Tamar Smit

Inspiratie

  • 80 procent van alle medicatie wordt voorgeschreven door huisartsen. Daarom lanceerde stichting De Groene Huisarts eerder dit jaar de Quickscan Duurzamer Voorschrijven. Een handzaam A4-tje met praktische adviezen en voorschrijftips voor huisartsen.
  • In het kader van de Green Deal Duurzame Zorg ontwikkelden de Nederlandse Federatie van Universitair Medische Centra (NFU) en de beroepsverenigingen van apothekers (KNMP) en ziekenhuisapothekers (NVZA) twee routekaarten om verspilling van medicatie aan te pakken: een
    voor de eerste en een voor de tweede lijn.
  • KNMP, Vereniging Innovatieve Geneesmiddelen en verschillende fabrikanten en importeurs van geneesmiddelen maakten samen de inspiratiegids Verspil geen pil (pdf). Met goede voorbeelden ver bijvoorbeeld voorraadbeheer, gepast voorschrijven en gepast uitgeven.

Delen