Dilemma’s bij vermoeden van kindermishandeling of huiselijk geweld

achtergrond / zorgverleners zetten niet altijd de (verplichte) stap naar Veilig Thuis

Beeld Tamar Smit

Afgezet tegen de omvang van kindermishandeling en huiselijk geweld in Nederland, schakelen zorgprofessionals Veilig Thuis relatief weinig in. Hoe vaak ze advies vragen of melding doen, verschilt bovendien sterk per beroepsgroep. “Sommigen denken: ik brand mijn vingers er niet aan.”

In haar vorige relatie had ze te maken met huiselijk geweld. Nu is ze opnieuw zwanger, van een andere man. In eerste instantie komt ze alleen op de intake. Even later stapt hij binnen. Zijn verschijning bezorgt verloskundige Maria Hoenderdos (50) de kriebels. “Hij was zo intimiderend en intens onaardig. Tegen mij, maar ook tegen haar.” Als het stel weg is, besluit ze zijn naam te googelen. “Bleek hij in het buitenland veroordeeld te zijn geweest voor een zeer ernstig misdrijf.”

Alles in haar zegt: dit is niet pluis. Maar hoe handel je dan? “In zo’n situatie probeer ik de cliënt alleen te spreken te krijgen. En dan voorzichtig te informeren hoe het thuis gaat. Je wilt de vertrouwensband niet schaden, je wilt haar niet kwijtraken. Als iemand aangeeft dat er iets speelt, probeer ik duidelijk te maken dat we daar samen iets tegen kunnen doen. Maar ik heb ook meegemaakt dat iemand dat niet wil, of dat iemand wel naar een blijf-van-mijn-lijfhuis gaat en uiteindelijk toch bij hem terugkeert. En dan heb je ook nog te maken met je eigen veiligheid en die van je collega’s. Deze man was echt doodeng.”

Meewegen

Al zeventien jaar heeft Maria Hoenderdos met vier anderen een praktijk in Amsterdam-Zuidoost. Ze werken met vijftien verloskundigen en hebben acht spreekuurlocaties. “We maken hier heel wat mee”, vertelt ze. “Ik herinner me een cliënt die ineens bij haar moeder ging wonen. Daar had ik een heel raar gevoel bij. Later is ze onder verdachte omstandigheden in het kraambed overleden. Dan denk je wel: had ik iets kunnen doen, iets moeten doen? Maar meestal is het een grijs gebied. Wanneer is er echt iets mis? Is het alleen een wat dwingende man, of gaat het ooit escaleren? Loopt het ongeboren kind gevaar? In de Bijlmer heb je te maken met verschillende culturen, met uiteenlopende normen en waarden. Ook dat moet je meewegen.”

‘Dan denk je wel: had ik iets kunnen doen, iets moeten doen? Maar meestal is het een grijs gebied’

Bij het kleinste vermoeden van huiselijk geweld of kindermishandeling overlegt Hoenderdos altijd met collega’s. “Elke twee weken bespreken we alle intakes en de mensen waar we ons zorgen over maken. Soms overleg ik ook met de huisarts, of ik schakel met het OKT [Ouder- en Kindteam, red.] hier in de buurt.” En Veilig Thuis? “In het verleden heb ik meldingen gedaan bij best heftige casussen, maar die zijn destijds niet goed opgepakt.”

Meldcode

Advies- en meldpunt Veilig Thuis heeft de wettelijke taak advies te geven, meldingen te beoordelen, onderzoek te doen en zo nodig hulp of andere instanties in te schakelen. Nederland telt 25 regionale Veilig Thuis-organisaties, die onder verantwoordelijkheid en financiering van gemeenten werken. Burgers en professionals kunnen er 24/7 terecht voor anoniem advies of om een melding te doen.

Voor zorgverleners is samenwerken met Veilig Thuis verplicht onderdeel van de meldcode die zij moeten volgen (zie kader onder aan dit artikel). Hoe vaak zij een beroep doen op Veilig Thuis, is op te maken uit cijfers van het CBS. Dat houdt sinds 2019 bij hoeveel meldingen en adviesvragen er jaarlijks binnenkomen uit de verschillende sectoren.

Stijgende lijn

In 2025 ontving Veilig Thuis in totaal 136.325 meldingen (+5 procent ten opzichte van 2024), waarvan 10.070 afkomstig waren uit de gezondheidszorg, 2.355 uit de ggz en 3.305 uit de jeugdzorg. Het aantal adviesvragen nam in 2025 nog sterker toe: met 16 procent tot 178.925. Daarvan kwamen er 14.060 uit de gezondheidszorg, 7.800 uit de ggz en 12.775 uit de jeugdzorg.

Janneke Witte, vertrouwensarts bij Veilig Thuis Utrecht, is blij met deze stijgende lijn. Al geeft ze daarbij ook direct aan dat er nog veel te winnen is. “De aantallen zijn natuurlijk nog altijd laag als je bedenkt dat ruim 1,5 miljoen mensen in Nederland in onveiligheid leven.”

Beeld Tamar Smit

Inzoomend op de ‘zorgcijfers’ valt op dat ziekenhuizen (-5 procent) en ambulancediensten (-13 procent) in 2025 voor het eerst in al die jaren minder hebben gemeld dan een jaar eerder. Het aantal adviesvragen steeg daarentegen in bijna elke zorgsector. Witte ziet dat als een positieve ontwikkeling.

“Melden is géén doel. Het gaat erom dat hulpverlening op gang komt bij gezinnen die in de knel zitten. Bij een melding gaat het al gauw over slachtoffers en plegers, maar veel vaker is er sprake van onmacht: mensen zijn niet in staat een veilige omgeving te creëren. In zo’n situatie heeft iedereen in een gezin hulp en ondersteuning nodig. De mensen bij Veilig Thuis, die met een andere blik naar de problematiek kijken, kunnen adviseren hoe die hulp op gang te brengen, waardoor een melding uiteindelijk misschien niet nodig is.”

Onduidelijkheid

Sommige zorgverleners, zoals verloskundige Hoenderdos, bewandelen deze weg van overleg niet, omdat ze negatieve ervaringen hebben met Veilig Thuis (zie ook het kader hieronder). “Natuurlijk lopen dingen soms niet zoals we zouden willen”, zegt Witte daarop, “maar wat ook meespeelt, is dat niet altijd duidelijk is hoe wij werken. Zorgverleners verwachten bijvoorbeeld vaak dat er meteen iets gebeurt na een melding, maar dat is niet altijd zo. Daarnaast lukt het niet altijd om de melder op de hoogte te houden. Er zijn ook situaties waarin wij geen informatie mógen delen. Bovendien heeft een zorgverlener een individuele behandelrelatie, terwijl wij het hele gezin in beeld moeten krijgen. Daarbij krijgen minderjarigen prioriteit; dat botst weleens met de zorgverlener die met een volwassene uit het gezin te maken heeft.”

Ervaringen met Veilig Thuis

Op artsenauto.nl vroeg de redactie zorgverleners naar hun ervaringen met Veilig Thuis. Dat leverde meer dan zestig reacties op, uit verschillende beroepsgroepen. Het beeld dat daaruit naar voren komt, is gemengd, maar overwegend kritisch: twee derde van de respondenten beschrijft negatieve ervaringen.

De kritiek richt zich vooral op wat er gebeurt na een melding. Zorgverleners noemen lange wachttijden, weinig terugkoppeling en onduidelijkheid over het vervolg. Sommigen geven aan dat meldingen onvoldoende werden opgepakt of niet tot zichtbare actie leidden. Ook procedurele aspecten spelen een rol. Zo ervaren meerdere zorgverleners het als onprettig of zelfs onveilig dat zij bij een melding niet anoniem kunnen blijven.

Zorgverleners die neutraler of positiever zijn over hun ervaringen, waarderen de betrokkenheid van medewerkers van Veilig Thuis en het (anonieme) overleg. Wat daarnaast in veel reacties doorklinkt, is begrip voor de omstandigheden waarin Veilig Thuis opereert. Meerdere zorgverleners wijzen op de hoge werkdruk en de beperkte capaciteit.

De vertrouwensarts zou graag zien dat zorgverleners en Veilig Thuis elkaar meer opzoeken. “Wij hebben periodiek overleg met de ziekenhuizen in de regio Utrecht. Daarin bespreken we casuïstiek en hoe de signalering is ingericht. Ik denk dat het enorm zou helpen als we dat ook met beroepsgroepen in de eerste lijn zouden doen, eventueel samen met andere domeinen, zoals de politie en het sociaal domein. Zodat we meer begrip krijgen voor elkaars rollen, verantwoordelijkheden en belangen. En hopelijk verlaagt dat de drempel om contact met ons te zoeken.”

Situatie geëscaleerd

Van alle beroepsgroepen in de zorg vragen huisartsen en psychologen het vaakst advies aan Veilig Thuis. SEH-­artsen en ambulancediensten melden relatief vaak en vragen minder advies. “Die hebben meestal kort en eenmalig contact”, zegt Witte over die laatste twee. “Ze hebben niet die intensieve vertrouwensband, zijn niet in de gelegenheid te achterhalen wat er precies speelt én zien patiënten vaak als de situatie al is geëscaleerd.”

‘Ik hoop dat er meer begrip komt voor elkaars rollen, verantwoordelijk­heden en belangen’

Vertrouwensarts Janneke Witte

Dat moment wil je natuurlijk eigenlijk voor zijn. En dat betekent: in een eerder stadium signalen oppikken en daarop handelen, vóórdat de situatie escaleert. Dan kom je in de zorg al snel uit bij de eerste lijn. Witte pikt er een paar beroepsgroepen uit: “Huisartsen, verloskundigen, tandartsen, jeugdartsen, paramedici zoals fysio­therapeuten en logopedisten. Zij zien mensen die in onveilige situaties verkeren, en hebben de kans dat bespreekbaar te maken. En ja, dat is soms enorm ingewikkeld.”

Spanningsveld

Witte kan uit ervaring spreken, want voorheen werkte ze zelf als huisarts. “Het is een spanningsveld: hoe behoud je die vertrouwensrelatie en maak je iets bespreekbaar wat daar invloed op heeft? Waar mensen boos of verdrietig van kunnen worden? Bovendien zijn vroege signalen moeilijk grijpbaar. Het komt zelden voor dat een kind met een blauwe plek van een handafdruk op het gezicht binnenkomt.” Waar moet je dan op letten? En hoe geef je vervolg aan een signaal? “Daar zijn hulpmiddelen voor, zoals signalenkaart.nl. En nogmaals: bespreek vermoedens en bevindingen anoniem met collega’s en met Veilig Thuis.”

Of er altijd een vertrouwensarts beschikbaar is voor overleg? “Vaak wel. Maar gelukkig zijn wij niet alleen. Er zijn ook anderen, niet-artsen, die professionals een eind op weg kunnen helpen. Wie met een arts wil overleggen, moet soms iets meer geduld hebben.”

Beroepsgeheim doorbreken

Of je nu met een arts of niet-arts van Veilig Thuis overlegt: deel geen herleidbare gegevens. Dat drukt Agatha Hielkema, jurist gezondheidsrecht bij VvAA, zorgverleners op het hart. “Er wordt weleens gedacht: een vertrouwens­arts is een collega, die heeft ook een beroepsgeheim, dat zit wel goed. Maar jíj hebt een behandelrelatie met een patiënt; Veilig Thuis staat buiten de behandelovereenkomst. Wees je er dus van bewust dat je je beroepsgeheim doorbreekt zodra je persoonsgegevens deelt.”

Bananenschillen

Op het moment dat iemand een melding doet (stap 5 van de meldcode), ontkom je daar niet aan. “Voordat je zover bent, moet je het stappenplan zorgvuldig doorlopen én alle stappen goed vastleggen.” Hielkema en collega’s krijgen jaarlijks ‘enkele tientallen vragen’ van VvAA-leden over hoe zij dit moeten aanpakken.

“Voor velen is het onbekend terrein. De meldcode beslaat flink wat pagina’s, dus vragen zorgverleners ons mee te kijken: waar moeten we op letten, wat zijn de bananenschillen? En dat snap ik heel goed, want je vaart op adviezen van collega’s, van ons, van de KNMG Artseninfolijn misschien, van Veilig Thuis. Maar uiteindelijk ben je als zorgverlener verantwoordelijk: als het tot een tuchtzaak komt, sta jij aan het hekje.”

‘Praat niet óver maar mét mensen’

Jurist Agatha Hielkema

Een advies dat Hielkema altijd geeft: praat niet óver maar mét mensen. “Neem een echtscheidingssituatie waarin de zorg voor een kind niet van de grond komt. Dat komt geregeld voor. Een van de ouders geeft geen toestemming om te starten met EMDR of laat het afweten bij de orthodontie- of logopediebehande­ling. Volgens de letter van de wet kun je dat als kindermishandeling zien, maar als je dit met ouders bespreekt, lukt het vaak alsnog om het samen op de rit te krijgen. Lukt dat niet, geef dan aan dat dit voor jou reden kan zijn om een melding te doen bij Veilig Thuis.

Eyeopener

Ook dat kan een eyeopener zijn: vind je het zo ernstig? En nogmaals: leg deze stappen zo feitelijk mogelijk vast. Van scenario’s (‘als de behandeling niet doorgaat, kunnen dit de gevolgen zijn’) tot gesprekken met ouders, collega’s en Veilig Thuis, zodat je achteraf kunt laten zien hoe je tot je besluit bent gekomen.”

Een duidelijke scheiding is daarbij van belang: “In het patiëntdossier noteer je dát je hebt overlegd, maar de afwegingen bewaar je apart op een veilige plek op je computer. Als je dat allemaal zorgvuldig doet, hoef je niet bang te zijn. Gegrond verklaarde klachten gaan altijd over een stap uit de meldcode die niet zorgvuldig is doorlopen.”

Impactvol

Maar ook als een klacht ongegrond wordt verklaard, is de impact groot. “Het zijn lange en zware trajecten”, weet Hielkema als geen ander. “Onlangs stond ik iemand bij in zo’n Veilig Thuis-zaak: het melden speelde zich af in 2024, de procedure liep heel 2025 en pas in 2026 volgde de uitspraak. De klacht werd ongegrond verklaard, maar het traject leidde bij deze zorgverlener wel bijna tot een burn-out.” Nu leiden verhoudingsgewijs niet veel Veilig Thuis-meldingen tot een tuchtzaak, maar alleen tot een melding komen en daadwerkelijk melding doen, is ook al impactvol. “Het kost tijd en energie om het stappenplan zorgvuldig te doorlopen”, zegt Hielkema. “Het is complex, het is spannend. Het medisch beroepsgeheim voelen zorgverleners echt van binnen; dat doorbreken is een grote stap. En wat haal je je op de hals? Een vertrouwensbreuk, agressie, een tuchtklacht? Dat maakt dat sommige zorgverleners denken: ik brand mijn vingers er niet aan.”

Vertrouwensarts Witte begrijpt die terughoudendheid, maar spreekt tegelijk de hoop uit dat zorgverleners tóch durven handelen, ondanks de impact en alle drempels. “In de zorg maken we de beweging van ziekte en genezen naar gezondheid en voorkomen. Dat geldt hier ook. Vraag jezelf af: wat kan ik nú bijdragen, waar kan ik verantwoordelijkheid voor nemen? Als iedere zorgverlener die stap zet, zijn we al een heel eind.”

Verplichte meldcode

Sinds 2013 zijn alle beroepsgroepen in de zorg verplicht om te werken met de Meldcode Huiselijk Geweld en Kindermishandeling. Beroepsgroepen mogen zelf bepalen hoe ze die in de praktijk vormgeven, maar hij moet altijd gebaseerd zijn op deze 5 stappen:

1. Signalen in kaart brengen (observeren, aanwijzingen verzamelen en vastleggen)

2. (Anoniem) advies vragen aan collega(’s) en Veilig Thuis

3. Gesprek voeren met betrokkenen (kind en/of ouders)

4. Situatie wegen (aard en ernst beoordelen)

5. Beslissen en handelen (hulp organiseren en/of melden bij Veilig Thuis)

Andere naam passender

Vertrouwensarts Janneke Witte zou het liefst zien dat de meldcode een andere naam krijgt. “Nu ligt de nadruk op melden. Ten eerste heeft dat een bepaalde lading: het kan voelen als ‘klikken’. Maar melden is ook niet het doel. Het gaat om vroeg signaleren, overleggen en hulp organiseren, en pas zo nodig melden. Ik vind ‘signaleringscode’ een veel passender term.”

Cijfers 2025

Het aantal meldingen en adviesvragen van de beroepsgroepen die in dit artikel genoemd worden, met tussenhaakjes het verschil met 2024. Bron: CBS.

adviesvragenmeldingen
Psychologen4.880 (+775)1155 (+115)
Huisartsen4.095 (+ 615)1.550 (+65)
SEH-artsen1.900 (-10)2.915 (-130)
Jeugdartsen620 (+35)155 (-15)
Verloskundigen445 (-15)235 (+25)
Ambulancediensten415 (+10)3.090 (-480)
Tandartsen155 (+40)55 (+25)
Fysiotherapeuten70 (-5)15 (+5)
Logopedisten40 (+10)0 (-10)

Op vrijdag een mail ontvangen met de nieuwste blogs en artikelen? > Aanmelden voor de nieuwsbrief

Delen