Slachtoffer van deepfakes
Iedereen met een computer of mobiel kan ze maken: deepfakes. Dit soort nepvideo’s, waarin iemand ogenschijnlijk iets beweert, circuleren steeds meer. Zorgprofessionals vormen een aantrekkelijk doelwit, zeker als ze breed bekend zijn. “De filmpjes bereiken een groot publiek en brengen patiënten in gevaar.”

Ruim een half jaar geleden zag gepensioneerd huisarts Ted van Essen (76) – bekend van televisie als ‘Dokter Ted’ – het eerste filmpje op Facebook voorbijkomen. “Voor de nepvideo waren beelden gebruikt waarin ik in mijn werkkamer sta, met op de achtergrond een kast met oude instrumenten. Dat gaf ze het cachet van een medische setting.” Toen kwam de boodschap. Van Essen zegt zogenaamd: “Stop met diabetesmedicatie, het is nergens voor nodig.” En ook: “Diabetes kan binnen 14 dagen genezen worden, klik hier.” Via de link kwamen mensen terecht bij onzinproducten als ‘speciale’ honing en supplementen.
Van Essens aanvankelijke verbazing sloeg om in boosheid. Zeker toen er meer video’s opdoken. “In een van die filmpjes was ik overleden, na een aanslag van de farmaceutische industrie. Die niet zou willen dat mijn ‘geheim’ over diabetes bekend werd. Gelukkig hadden de makers vóór mijn dood nog wel een video met mij opgenomen. Dus blijf vooral kijken, was de boodschap.”
Beeldbekendheid
De filmpjes waarin Van Essen figureert zijn deepfakes: video’s die met behulp van kunstmatige intelligentie zijn gemanipuleerd. Zorgprofessionals met ‘beeldbekendheid’ kunnen makkelijk het slachtoffer worden van dit soort nepvideo’s. Oplichters gebruiken hun gezicht en goede reputatie om producten aan te prijzen.
De software waarmee de nepvideo’s wordt gemaakt, is steeds beter. En het aantal deepfakes neemt in hoog tempo toe. Dat constateert Bart van der Sloot, jurist en onderzoeker op het gebied van technologie en ethiek aan Tilburg University.
30 seconden is genoeg
“Iedereen met een laptop kan tegenwoordig een deepfake produceren. Veel beeld heb je niet nodig om van iemand een nepvideo te maken, 30 seconden bestaand beeldmateriaal is vaak al genoeg. Dus als je als zorgprofessional eens op beeld een interview hebt gegeven, of met filmpjes actief bent op platforms als TikTok en Instagram, is er voor mensen die hiermee aan de haal willen genoeg voorhanden.”
“Elke zorgverlener met een groot bereik is een potentieel doelwit”
De technologische ontwikkelingen gaan zo snel, dat een nepvideo vaak nauwelijks nog van echt is te onderscheiden. In de video’s waar Van Essen in figureert, was het voor de goede verstaander nog te zien dat ze nep waren, onder andere door de monotone toon waarop hij sprak. “Maar als de makers ervan iets beter hun best doen, is het met het blote oog bijna niet meer te herkennen”, stelt Van der Sloot.
Reputatieschade
Al snel merkt Van Essen dat de deepfakes van hem serieus worden genomen: “Ik kreeg mails met vragen als: ‘Klopt het wat u hier zegt, kan mijn diabetes echt verholpen worden?’ Nog verontrustender waren berichten als ‘Ik gebruik de producten die u aanraadt, maar mijn suiker is nog steeds te hoog, wat moet ik doen?’ Dat laat zien hoe gevaarlijk die nepvideo’s zijn: ze bereiken een groot publiek en er zijn mensen die het serieus nemen. De makers hiervan brengen patiënten in gevaar, en ze schaden mijn reputatie.”
Onzinproducten
Ondertussen doen er ook deepfakes de ronde met onder anderen internist Marcel Levi, huisarts Tamara Derks, hoogleraar virologie Marion Koopmans, intensivist Diederik Gommers en neurobioloog Dick Swaab. Allemaal prijzen ze onzinproducten aan die chronische ziekten zouden verhelpen. Onderzoeker Van der Sloot: “Stuk voor stuk zorgprofessionals met publieke bekendheid, van televisie of sociale media. Deze mensen zijn interessant voor deepfakemakers omdat hun gezag groot is. Maar ook landelijk minder bekende zorgprofessionals kunnen hiervoor worden misbruikt. Juist omdat steeds meer zorgverleners actief zijn op sociale media.”
Potentieel doelwit
Eigenlijk is iedere zorgverlener met een groot bereik volgens Van der Sloot een potentieel doelwit. Accounts als Broeder Joep op Instagram en verpleegkundige Linda van Eerten op TikTok winnen snel aan populariteit. Dat maakt ze kwetsbaar voor misbruik.
Deepfakes worden om twee redenen gemaakt, aldus de onderzoeker. De eerste is commercieel: nepproducten aanprijzen met het gezicht van een bekende zorgverlener. De tweede is ideologisch: verwarring zaaien of het vertrouwen in de medische wetenschap ondermijnen. Bijvoorbeeld over vaccinaties.
Inspelen op kwetsbaarheid
Vooral de commerciële variant is wijdverbreid. “Deepfakes spelen in op kwetsbaarheid. Ze richten zich specifiek op mensen met chronische aandoeningen die uitbehandeld zijn, of die hopen op een wondermiddel. Dat maakt deze vorm van misleiding zo verraderlijk.”
Van der Sloot denkt dat deepfakes, ook de commerciële varianten, het vertrouwen in de zorg als geheel kunnen aantasten. “Als patiënten eenmaal zijn misleid, denken ze misschien: ‘Kan ik zorgverleners überhaupt nog geloven?’ En mensen die weten dat deepfakes bestaan, kunnen gaan twijfelen aan álles wat ze online tegenkomen. Ook aan betrouwbare informatie. Dat leidt tot een gevaarlijk soort wantrouwen.”
Hoogleraar virologie Marion Koopmans (69) werd in een deepfake neergezet als ‘hoofdarts van Nederland’. Een niet-bestaande en incorrecte titel, want arts is ze niet. “Toch word ik gebruikt voor filmpjes die zich richten op mensen met diabetes, of waarin ik CBD-olie aanprijs om prostaat, lever, nieren en zelfs het geheugen te verbeteren.”
Hoe herken je een deepfake?

Met toegankelijke software kan iedereen realistische deepfakevideo’s maken. Als kijker zijn er wel signalen waar je op kunt letten. Onnatuurlijke gezichtsuitdrukkingen, afwijkende belichting of vervaagde randen rond het gezicht, bijvoorbeeld. Een stem die onnatuurlijk klinkt of emoties
die niet passen bij de context zijn ook waarschuwingssignalen.
Verder zijn er deepfake detectietools, zoals Sensity of Reality Defender. Maar omdat de video’s steeds beter worden, halen die niet alle deepfakes eruit. Kritisch kijken blijft de beste bescherming.
Koopmans meldde de misleidende video’s bij Facebook en vroeg anderen de deepfakes ook te rapporteren. Maar dat haalde niks uit. “Ik kreeg als reactie dat er geen regels waren overtreden. Ik kan daar zo kwaad om worden. Dan meld ik – nota bene degene die op de video te zien is – dat het nep is en dat er een schadelijke boodschap wordt overgebracht, en vervolgens gebeurt er helemaal niets mee.” Pas toen de juridische afdeling van werkgever Erasmus MC zich ermee bemoeide, werd een deel van de video’s verwijderd.
Reactie Facebook
Ted van Essen heeft dezelfde ervaring. “Ik meldde de deepfakes een half jaar geleden meteen bij Facebook, maar dat weigerde de filmpjes te verwijderen.” In het Engelstalige antwoord schreef Meta, het moederbedrijf van Facebook: “It isn’t clear to us that the content you reported is unlawful or that it violates Facebook’s Community Standards. (…) Accordingly, we are not in the position to act on your report at this time.”
Later probeerde hij de video’s opnieuw te laten verwijderen, maar telkens stuitte hij op dichte deuren. Omroep Max, waar Van Essen geregeld optreedt, had meer succes. “De video’s waarin het logo van de omroep werd misbruikt, zijn wel offline gehaald. Waarschijnlijk omdat merkrecht beter wordt gehandhaafd.”
Aangifte
De oud-huisarts ondernam nog op andere manieren actie. Zo deed hij aangifte bij de politie. Maar de volgende dag werd hij al teruggebeld met de boodschap ‘dat ze er niets mee gingen doen’. Ook maakte hij melding bij het Centraal Meldpunt Identiteitsfraude en de Autoriteit Persoonsgegevens. “Het CMI registreert alleen maar, de AP gaf aan binnen 3 maanden te reageren. Maanden later heb ik nog steeds niks gehoord.”
Toch is het belangrijk om altijd aangifte te doen van deepfakes, zegt Evert Stamhuis, hoogleraar Recht en innovatie aan de Erasmus Universiteit. “Al was het maar omdat de politie en daarmee ook het Openbaar Ministerie zich dan bewuster worden van de omvang van dit probleem.”
Het maken van een deepfake is op zichzelf niet verboden, zegt Stamhuis. “Pas als zo’n filmpje leidt tot smaad, belediging, fraude of misleiding, kun je juridisch optreden. Het maakt vervolging lastig. Je moet aantonen wie erachter zit, waar de deepfake is gemaakt en dat die schade heeft veroorzaakt. Maar vaak is niet duidelijk wie de makers zijn en worden de filmpjes via buitenlandse servers verspreid. Tegen zo’n systeem kun je als individu weinig beginnen.”
‘Deepfakes kunnen het vertrouwen in de zorg als geheel aantasten’
Stamhuis pleit daarom voor duidelijkere wetgeving en strengere plichten voor online platforms. “Die moeten niet alleen reagéren op meldingen, maar zelf actief optreden tegen schadelijke content. In de praktijk gebeurt dat nog weinig. Terwijl Facebook, Instagram en Tiktok dat wel kúnnen. Ze hebben de skills in huis om op van alles te filteren. De techniek is er kortom. Maar zolang het verdienmodel draait om clicks, blijft de prikkel om in te grijpen klein.”
Gesponsorde video’s
Zo kijkt jurist en onderzoeker Bart van der Sloot er ook naar. Volgens hem zullen de bedrijven die achter de sociale-mediaplatforms zitten niet snel zelf in beweging komen. “Deepfakes zijn vaak gesponsorde video’s. Dus als kijkers erop klikken, verdient een platform als Facebook of Instagram geld. De enige manier waarop deze bedrijven anders zullen gaan werken, is als er in de Europese Unie strenge regelgeving komt met heel hoge boetes.”
Bewustwordingscampagne
Van der Sloot vindt het verder belangrijk dat er een bewustwordingscampagne komt. “Het grote publiek moet weten dat deepfakes specifiek bedoeld zijn om mensen te misleiden en op te lichten. Die bewustwording kan ervoor zorgen dat er minder op geklikt wordt. En dus dat er minder aan kan worden verdiend.”
Daar is Ted van Essen is het mee eens. “De Autoriteit Persoonsgegevens en de Autoriteit Consument en Markt kunnen met de huidige wetgeving al boetes uitdelen, dus die zouden actiever toezicht moeten houden”, besluit hij. “Ook de Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd moet optreden als er via deepfakes medische onzin wordt verspreid. Dit gaat over patiëntveiligheid. Alleen als we als zorgverleners samen optrekken en volop inzetten op de bestrijding van dit soort leugens, heeft het effect.”
Centraal Meldpunt Identiteitsfraude
Naar aanleiding van de uitspraken van Ted van Essen heeft Arts en Auto het Centraal Meldpunt Identiteitsfraude (CMI) om een reactie gevraagd. Woordvoerder Joppe Lieth laat weten dat het CMI in verband met privacy niet inhoudelijk kan reageren op een specifieke casus. Hij voegt toe dat het Meldpunt niet alleen identiteitsfraude registreert, maar ook begeleiding, ondersteuning en advies biedt om de fraude te stoppen en negatieve gevolgen ongedaan te maken. Als een misbruikmelding bij socialmediaplatforms te weinig oplevert, adviseert het CMI contact op te nemen met HelpWanted, een hulplijn bij online grensoverschrijdend gedrag die in nauw contact staat met socialmediabedrijven.
Autoriteit Persoonsgegevens
“De wet AVG verbiedt het maken en openbaar delen van deepfakefilmpjes of geluidsfragmenten waarbij iemand bijvoorbeeld woorden in de mond krijgt gelegd”, aldus Ernst Moeksis, woordvoerder van de Autoriteit Persoonsgegevens. Naast de AVG kunnen volgens hem nog andere wetten en regels van toepassing zijn. Denk aan het portretrecht van degene die in de deepfake te zien of te horen is.
Verzoek te verwijderen
Een slachtoffer van deepfakefilmpjes of geluidsopnames kan de platforms vragen de deepfakes te verwijderen én vragen dit verzoek aan andere websites en zoekmachines door te geven. Als het platform weigert of niet reageert, kun je als slachtoffer een klacht indienen bij de AP. Ernst Moeksis: “De AP krijgt veel meldingen over het gebruik van deepfakes. Vanwege een tekort aan capaciteit kunnen we helaas niet altijd snel reageren.”
Rechten
Hij voegt toe dat je als slachtoffer ook een procedure bij de rechter kunt starten om medewerking te eisen van de maker van de deepfake of van het platform. Zo stapten eerder bekende Nederlanders naar de rechter omdat zij werden afgebeeld in frauduleuze bitcoin- en beleggingsadvertenties. Recent deed neuropsycholoog Erik Scherder aangifte over deepfakes waarin hij bepaalde medicijnen aanraadt.



