Verspild talent

achtergrond / Bureaucratische hoepels voor zorgprofessionals van buiten de EU

De zorg zit om mensen te springen. Toch kost het zorgprofessionals van buiten de EU vaak jaren om door alle bureaucratische hoepels te springen, benodigd om hier aan de slag te gaan. Basisarts Oguzhan Erol: “Ik kan en wil dolgraag werken, maar het mag niet.”

Beeld Tamar Smit

‘In een land met een artsentekort zit ik, een ervaren arts, aan de zijlijn te wachten tot 2027. Hoe kan dat?’ Zo begon politiek vluchteling Oguzhan Erol (39) afgelopen juni zijn hartenkreet op LinkedIn. Na anderhalf jaar hard te hebben gestudeerd, had de Turkse basisarts alle benodigde Nederlandse taaldiploma’s op zak.

Samen met zijn geneeskundebul en andere vereiste papieren stuurde hij die naar het CIBG, het uitvoeringsorgaan van VWS, verantwoordelijk voor de beroepsinhoudelijke toets (BI-toets) die alle gediplomeerde zorgprofessionals van buiten de Europese Unie (vluchtelingen, statushouders en migranten) moeten doen om in aanmerking te komen voor een BIG-registratie. En toen stond Erols wereld ineens stil. De wachtlijst voor de toets bleek namelijk lang. Heel lang.

‘Zonder diploma ben en kun je in Nederland niks’

Taalmaatjes

Naar verwachting is hij op z’n vroegst halverwege 2027 aan de beurt. Maar zelfs dat weet hij niet zeker. Want vanwege een aflopende aanbesteding plant het CIBG voorlopig geen BI-toetsen meer in. “Toen ik in september 2023 naar Nederland kwam, kreeg ik te horen dat er hier een groot tekort is aan zorgpersoneel”, vertelt Erol. “‘We kunnen je goed gebruiken’, zeiden mensen. Dus ik dacht: ik ga zo snel mogelijk Nederlands leren, dan kan ik aan het werk.”

Hele dagen zat hij in de bibliotheek. En hij vond twee taalmaatjes – een gepensioneerd arts en een verpleegkundige – die hem hielpen met het medische jargon. “Onlangs ben ik voor mijn taalexamens geslaagd. Maar in plaats van dat ik nu als dokter aan het werk kan, moet ik waarschijnlijk nog 2 jaar wachten op mijn BI-toets.”

‘We kunnen je goed gebruiken, zeiden mensen. Dus ik dacht: ik ga zo snel mogelijk Nederlands leren, dan kan ik aan het werk’

Erol is een basisarts met een schat aan ervaring. Omdat hij uit zijn vaderland moest vluchten – over de precieze achtergrond van zijn asielaanvraag wil hij niet te veel kwijt – kon hij zijn specialistische opleiding uiteindelijk niet afmaken. Maar in Turkije werkte hij wel al meer dan 10 jaar als arts, onder andere op een spoedeisende hulp en op de afdelingen interne geneeskunde en klinische pathologie van verschillende ziekenhuizen. Daarnaast was hij betrokken bij diverse wetenschappelijke onderzoeken. “Ik kan en wil dolgraag werken, maar mag dat nu niet.”

Op de wachtlijst

Buiten de EU gediplomeerde zorgprofessionals doorlopen in Nederland een langdurig traject: diplomawaardering, taaltoets, beroepsinhoudelijke toets en soms aanvullende scholing. Pas daarna kunnen ze BIG-geregistreerd worden. Elke stap is ingewikkeld en tijdrovend. Het verklaart mogelijk mede waarom in Nederland veel minder buitenlandse zorgprofessionals werken dan in bijvoorbeeld België en Duitsland (zie kader ‘Minder dan de buren’).

Op de wachtlijst

Oguzhan Erol is in ieder geval zeker niet de enige die vastloopt in de bureaucratische molen. Inzoomend op de BI-toets meldt een woordvoerder van het CIBG dat er jaarlijks maximaal 72 artsen van buiten de EU zo’n toets kunnen doen. Tot 1 maart 2027 zijn alle beschikbare toetsplekken vergeven. Dan loopt de huidige aanbesteding voor de uitvoering van de toetsen af. Op dit moment staan er al 42 artsen op de wachtlijst voor daarna, zowel basisartsen als specialisten. Die komen dus op zo’n vroegst ná 1 maart 2027 aan bod.

Voor tandartsen en verpleegkundigen zijn er jaarlijks respectievelijk 120 en 110 toetsplekken beschikbaar. Volgens het CIBG worden ook die zo goed als allemaal gebruikt. Wel zijn de wachttijden voor deze beroepsgroepen aanzienlijk korter: 12 maanden voor tandartsen en 6 voor verpleegkundigen.

Het aantal aanvragen in alle drie de beroepsgroepen is in de afgelopen 5 jaar licht gestegen. “Onlangs is een traject gestart voor een nieuwe aanbesteding”, meldt de woordvoerder in een schriftelijke reactie op vragen van Arts en Auto. “Het streven is na het aflopen van de huidige overeenkomst weer nieuwe toetsen aan te kunnen bieden. Wanneer hiervoor ingeschreven kan worden, is nog niet bekend.”

Platform

De van oorsprong Syrisch-Palestijnse orthopedisch chirurg en internist Hatem Al-Farra (47) weet als geen ander hoe ingewikkeld het voor gediplomeerde zorgprofessionals van buiten de EU kan zijn om hier in de zorg aan de slag te gaan. Tien jaar geleden begon hij met MedPortaal, een online platform en community om buitenlandse artsen, tandartsen en apothekers te helpen met de voorbereiding op hun BI-toets.

“Er staat veel op het spel”, vertelt de medisch specialist, die sinds 2018 een BIG-registratie heeft en momenteel zijn opleiding tot specialist ouderengeneeskunde afrondt. “Artsen die voor de toets zakken – in mijn ervaring een aanzienlijk deel – moeten aanvullende scholing volgen, bijvoorbeeld door coschappen te gaan lopen in een opleidingsziekenhuis. Óók specialisten met jarenlange ervaring. Dat is voor hen de hel. Zelf ben ik met hoge cijfers geslaagd, dus ik wilde mijn succesvolle studieaanpak met anderen delen om zo hun slaagkans te vergroten.”

De route naar een BIG

  • Diplomawaardering
  • Aanvraag ‘Verklaring vakbekwaamheid’
  • Nederlands leren/taalvaardigheid aantonen
  • Beroepsinhoudelijke toets (BI-toets)
  • Zo nodig aanvullende scholing/stage
  • BIG-registratie aanvragen
  • Zo nodig werkvergunning regelen

WhatsApp-groep

Behalve zelfgemaakte leerboeken en trainingen biedt Al-Farra ook een online studiegroep. “Eerst oefenden we samen via Skype, maar al vrij snel werd de groep te groot en zijn we naar WhatsApp overgestapt. Op dit moment hebben we ruim 700 leden, overwegend artsen, die elkaar helpen. Deelnemers kunnen bij de groep terecht met al hun vragen over de assessmentprocedure, van diplomaerkenning tot waar je dispensatie moet aanvragen als je dyslexie hebt. We hebben ook subgroepen, bijvoorbeeld voor aniossen en aiossen.”

Vakkenvuller

Een van de subgroepen is specifiek bedoeld voor zorgprofessionals die op een BI-toets wachten. Op een poll in deze groep reageerden 43 deelnemers. Zes gaven aan te zijn ingepland in 2025, elf in 2026 en zes in 2027. Twintig deelnemers lieten weten nog helemaal geen datum te hebben. “Zonder diploma ben en kun je in Nederland niks”, vat Al-Farra, die afgelopen jaren een tweede master Medische informatiekunde behaalde en vervolgens promoveerde, het krachtig samen.

“In afwachting van de registratie belanden veel van ons in laagbetaalde banen. Ik ben zelf ook vakkenvuller in een supermarkt geweest. Want ja, je moet toch financieel rondkomen. Maar hoe langer je niet praktiseert, hoe moeilijker het wordt om terug te keren in je vak. En dus haken collega’s af.”

Cultuurshock

Kom je uiteindelijk toch weer in de zorg aan het werk, dan is de cultuurshock volgens hem groot. “Bij mijn eerste zorgbaan in 2019 voelde het alsof ik op een andere planeet was beland. Het is daarom zó belangrijk om buitenlandse zorgprofessionals, in afwachting van hun registratie, alvast te laten werken. Zo nodig op een lager niveau. Want alleen in de praktijk leer je de zorg én de taal echt goed kennen.”

Obstakels overkomen

Veel zorgprofessionals van buiten de EU én zorgwerkgevers weten volgens Al-Farra niet dat deze mogelijkheid bestaat. Gediplomeerde buitenlandse zorgprofessionals zonder registratie mogen namelijk ‘voorbehouden handelingen’ uitvoeren, mits ze dat doen in opdracht van een BIG-geregistreerde collega die zich ervan heeft verzekerd dat de ander bekwaam is én die toezicht houdt (of bereikbaar is).

‘Door alle ingewikkelde eisen, regels en procedures zien mensen door de bomen het bos niet meer’

“Er kan vaak meer dan we denken”, zegt voormalig verpleegkundige en medisch antropoloog Anita Ham. “Maar door alle ingewikkelde eisen, regels en procedures zien mensen door de bomen het bos niet meer.” Afgelopen jaar deed Ham als projectleider bij de Haagse Hogeschool onderzoek naar de inzet van internationale zorgmedewerkers in Den Haag.

“In 2024 zijn we samen met de gemeente, zorgorganisatie Respectzorg en ROC Mondriaan de Zorgpilot Haaglanden gestart”, vertelt de postdoc-onderzoeker. “Het doel was behoeftes en barrières te inventariseren, bij buitenlandse zorgprofessionals én werkgevers, zodat we vraag en aanbod beter op elkaar kunnen laten aansluiten. Zowel in het onderwijs als op de arbeidsmarkt.”

Ander soort onderwijs

Aan de hand van interviews met betrokkenen brachten Ham en haar collega’s tien praktische obstakels in kaart, variërend van de lange wachttijden tot problemen met de taal en onvoldoende begeleiding in de zorgpraktijk. Waar mogelijk werden de uitkomsten direct vertaald naar concrete oplossingsrichtingen en acties. “We kwamen er bijvoorbeeld achter dat het reguliere scholingsaanbod onvoldoende aansluit op de behoefte van internationale verpleegkundigen.

Om hen snel en effectief te laten instromen, is een ander soort onderwijs nodig. Vandaar dat we nu voor het studiejaar 2026-2027 een breder, vraaggestuurd en modulair aanbod ontwikkelen. De om- en bijscholing richt zich niet alleen op internationale medewerkers, maar óók op bestaande medewerkers van zorginstellingen, zodat ze elkaar beter begrijpen en sneller vinden.”

Zo zijn er meer concrete oplossingen bedacht. Studenten van De Haagse Hogeschool hebben bij voorbeeld een nieuwe website gemaakt, met heldere informatie over regels, procedures en eisen voor het werken in de Nederlandse zorg. De gemeente Den Haag biedt internationale zorgmedewerkers na werktijd en in het weekend aanvullende, intensieve taaltrainingen. En lokale zorgwerkgevers kunnen subsidies krijgen voor de financiering van extra begeleiding.

‘Alleen in de praktijk leer je de zorg echt kennen’

“Het probleem van de lange wachttijden lossen we er niet mee op”, erkent Ham. “Maar ondertussen kunnen we wel veel andere stappen zetten. Mijn oproep aan zorginstellingen is: durf je deuren te openen. Óók voor professionals die het assessment nog niet hebben afgerond. Dankzij onze pilot weten we dat we even tuele obstakels samen prima kunnen overkomen. Uiteindelijk hebben we daar allemaal baat bij. Als er instellingen zijn die hier meer over willen weten, bel of mail gerust.”

Toch een baan

Tot slot nog even terug naar Oguzhan Erol. Na zijn oproep op LinkedIn werd hij benaderd door een huisarts uit Rotterdam.

“Zij had mijn verhaal gelezen en wilde me graag helpen”, vertelt hij een paar weken later. “Na meerdere gesprekken heeft ze me een baan aangeboden in haar praktijk. Vanaf 1 oktober ga ik daar onder haar supervisie aan de slag als basisarts.”

Geluk

Bijzonder detail: de huisarts in kwestie kwam zelf als 13-jarige met haar ouders vanuit Kameroen naar Nederland. Volgens Erol mede de reden waarom ze hem ook een kans gunt. “Een maand geleden was ik de wanhoop nabij ”, besluit hij. “Maar nu mag ik toch gaan werken, en zelfs als arts. Dat is meer dan ik had durven dromen. Ik wens alle buitenlandse zorgprofessionals in dezelfde positie evenveel geluk.”

Bekijk het hele rapport van de Haagse Hogeschool op haagsehogeschool.nl/media/voorbij-de-barrieres-thuis-de-haagse-zorg.


Dure toetsen

Tot 2024 moesten zorgprofessionals van buiten de EU eerst een algemene kennis- en vaardigheidstoets (AKV) afleggen voor ze zich voor de BI-toets mochten melden. In een poging de assessment te versimpelen en het proces te versnellen, werd die verplichting begin dat jaar afgeschaft. Als gevolg hiervan is het aantal toetsplekken voor artsen afgelopen jaar ‘versneld volgelopen’, aldus het CIBG.

Waarom plant het instituut dan niet méér toetsmomenten, zou je denken. Het simpele antwoord: omdat er geen geld voor is. De kostprijs van het drie dagen durende artsexamen – bestaande uit een medische kennistoets, een klinische vaardigheidstoets en een praktijktoets met acht simulatiepatiënten – is 9.282 euro. De aanvrager betaalt een eigen bijdrage van 1.700 euro. De rest van het bedrag komt voor rekening van de overheid. Voor tandartsen (4.603 euro, eigen bijdrage 1.500 euro) en verpleegkundigen (400 euro, eigen bijdrage 400 euro) liggen de kosten trouwens een stuk lager.

Nieuwe drempel

In een recente brief aan de Tweede Kamer schrijft de demissionair minister van VWS dat de eigen bijdrage sinds 2010 gelijk is gebleven. Er wordt verkend of de kostprijs van de BI-toets, met behoud van de kwaliteit, kan worden verlaagd in de hoop dat op die manier meer toetsen kunnen worden afgenomen. Tegelijkertijd wordt de eigen bijdrage stapsgewijs verhoogd.

‘Het voornemen is om in 2027 naar 50 procent van de kostprijs te indexeren en, tot en met 2028, de eigen bijdragen geleidelijk verder te laten stijgen naar de volledige kostprijs’, meldt de minister in de brief. Aanvragers zullen de komende jaren dus flink meer moeten gaan betalen. De vraag is of daarmee niet een nieuwe extra drempel wordt opgeworpen.

Minder dan de buren

Het BIG-register laat zien dat op 1 juli 2025 5,6 procent van de hier werkende artsen een buitenlands diploma had: 3 procent van binnen de EU en 2,6 van daarbuiten. In België en Duitsland liggen die percentages flink hoger, te weten rond de 13 procent. In België is ongeveer de helft ervan afkomstig van buiten de EU, in Duitsland net iets minder.

Van de Nederlandse verpleegkundigen heeft 0,9 procent een buitenlands diploma, in België 4,2 procent (waarvan 1,8 procent van buiten de EU). Voor Duitsland ontbreken exacte cijfers, maar wel is bekend dat het land sterkt steunt op zowel EU- als non-EU-verpleegkundigen.

Bronnen: OECD Health Workforce Statistics, RIZIV, Healthy Belgium 2021, Bundesärztekammer, Deutsche Welle.

Delen