Apotheker in de huisartsenpraktijk: meerwaarde of rolvervaging?
achtergrond / apotheker-behandelaars in de huisartsenpraktijk
Om de farmaceutische zorg in de eerste lijn te versterken, worden momenteel 36 apotheker-behandelaars opgeleid. Zij kunnen de kwaliteit en veiligheid van medicamenteuze behandelingen in de huisartsenpraktijk verbeteren, stellen voorstanders. Maar er klinkt ook kritiek op deze samenwerkingsvorm. Die zou het takenpakket van openbaar apotheker uithollen.

Heeft elke huisartsenpraktijk straks een apotheker-behandelaar in het team? Als het aan Ankie Hazen (43) ligt wel. Hazen, zelf apotheker-behandelaar maar ook docent farmacotherapie en onderwijsontwikkelaar in het UMC Utrecht, is projectleider van POINT-i. Dat programma leidt momenteel 36 apotheker-behandelaars op met als doel deze professional stevig in de eerste lijn te verankeren.
Intensiever samenwerken
“Farmacotherapie wordt steeds complexer”, zegt ze. “Door ontwikkelingen in medicatie, maar ook door de vergrijzende samenleving en de toename van multimorbiditeit. Des te belangrijker is het dat apothekers en huisartsen op de werkvloer intensiever samenwerken en dat apothekers nog meer persoonsgerichte zorg gaan leveren. Door dat in de huisartsenpraktijk of het gezondheidscentrum te doen, dragen apotheker-behandelaars bij aan de juiste zorg op de juiste plek. Want het maakt écht verschil als een apotheker een spreekkamer tussen de dokters heeft.”
Positieve resultaten
De rol van apotheker-behandelaar is niet nieuw – in het Verenigd Koninkrijk, Canada en de Verenigde Staten bestaat die al decennia. Twaalf jaar geleden namen collega’s van Hazen het initiatief om de functie ook in Nederland te introduceren. “In 2014 hebben ze een nieuwe opleiding ontwikkeld, waaraan negen apothekers meededen”, vertelt ze. “Ik was daar zelf één van. Het animo was groot – er waren 85 aanmeldingen voor de pilot. Maar onder andere door gebrek aan financiering kon daar toen geen vervolg aan worden geven.”
Veiliger geneesmiddelengebruik
Hazen kon het onderwerp niet loslaten en promoveerde in 2018 op de resultaten van de pilot. Daaruit bleek dat de inzet van een apotheker-behandelaar als vast lid van een huisartsenteam leidt tot veiliger geneesmiddelengebruik. In de praktijken waar de eerste lichting werkte, waren er bijvoorbeeld significant minder medicatiegerelateerde ziekenhuisopnames. Patiënten rapporteerden ook minder bijwerkingen. En betrokken huisartsen en apothekers wisselden meer kennis uit. Reden voor Hazen om, nadat ze een aantal jaar in Londen had gewerkt, de postacademische opleiding nieuw leven in te willen blazen. Dat lukte twee jaar geleden, mede dankzij een subsidie van ZonMw.
‘Het maakt écht verschil als een apotheker een spreekkamer tussen de dokters heeft’
Apotheker-behandelaar Ankie Hazen
Gedurende de eenjarige opleiding werken deelnemende apothekers in een huisartsenpraktijk of gezondheidscentrum. Daarnaast volgen ze twintig dagen onderwijs. Ze leren dan onder andere over consultvoering, klinische besluitvorming, interprofessionele samenwerking en positionering van de apotheker-behandelaar binnen de eerste lijn (zie kader onderaan). Gedurende de looptijd van het project onderzoekt Hazen hoe het samenwerkingsmodel in de eerstelijnszorg kan worden opgeschaald en structureel kan worden geïmplementeerd.
Eigen spreekuur
Een van de deelnemers van de huidige opleiding is Marleen Brouwer (46), die het programma afgelopen december afrondde. Best bijzonder, omdat ze op dat moment al zes jaar als apotheker-behandelaar werkte. “Een collega-apotheker had in 2014 aan de oorspronkelijke pilot meegedaan”, zegt ze. “Ze vertelde dat ze langdurig contact had met patiënten en met verschillende beroepsgroepen samenwerkte. Dat leek me geweldig. Dus toen huisarts Thomas van Ede en de samenwerkende apotheker me vroegen of ik als apotheker-behandelaar in de huisartsenpraktijk aan de slag wilde, hoefde ik niet lang na te denken.”
Tot vorig jaar werkte Brouwer, naast haar baan als docent farmacotherapie, één dag in de week in de huisartsenpraktijk. Daar deed ze vooral medicatiebeoordelingen van oudere patiënten met polyfarmacie en beantwoordde ze vragen van andere zorgprofessionals in de praktijk.
“In het begin was het echt pionieren. Omdat de functie voor hen nieuw was, wisten medewerkers niet precies waarvoor ze me konden inschakelen. Op verzoek van de huisarts ben ik gestart met de medicatiedossiers van patiënten waar nodig te actualiseren. Daarnaast vroeg de lokale apotheker me om een deel van zijn medicatiebeoordelingen over te nemen. Gaandeweg zijn mijn taken uitgebreid. Zo ben ik mee gaan denken over werkprocessen, bijvoorbeeld rond herhaalrecepten.”
Omdat ze zelf ook graag patiënten wilde behandelen, besloot Brouwer vorig jaar mee te doen met de opleiding tot apotheker-behandelaar. Een toelatingseis is dat je twee dagen per week in de huisartsenpraktijk werkt, dus dat doet ze nu. “Een groot deel van het curriculum gaat over consultvoering. Daar wilde ik graag meer over leren. Als openbaar apotheker ben je gewend vooral advies te geven. Maar in de huisartsenpraktijk doe je veel meer. Tijdens een apothekerspreekuur vraag je patiënten naar problemen, behoeftes en verwachtingen, bespreek je mogelijke opties, en behandel je medicijn-gerelateerde klachten. Daar heb ik nu de tools voor.”

Het belangrijkste inzicht van de opleiding was voor Brouwer misschien wel om meer achterover te leunen. “Dat leidt tot andersoortige gesprekken. Veel patiënten die antidepressiva gebruiken, ervaren bijvoorbeeld seksuele klachten. In de apotheek zullen ze daar niet zo gauw over beginnen, maar bij een consultgesprek met een apotheker-behandelaar in de spreekkamer wél. Vervolgens kun je samen naar een oplossing zoeken.”
Inmiddels draait ze haar eigen spreekuur in de huisartsenpraktijk. Gemiddeld ziet of belt ze zestien tot achttien patiënten per dag. Bijvoorbeeld mensen met een moeilijk instelbare hoge bloeddruk of hardnekkige bijwerkingen van geneesmiddelen. Ook evalueert ze periodiek het gebruik van ADHD-medicatie of hormoonsuppletie en helpt ze patiënten met het afbouwen van antidepressiva. Daarnaast doet ze huisbezoeken. Voor medicatiebeoordeling, of bij mensen die net uit het ziekenhuis zijn ontslagen, om te praten over de farmacotherapeutische opvolging van hun behandeling. Als de huisarts daarom vraagt, start ze nu ook zelf medicatie op.
Obstakels
Vanaf de eerste dag heeft Brouwer de meerwaarde van haar nieuwe rol ervaren. “Ik ben echt onderdeel geworden van het team”, zegt ze. “Inmiddels weten de huisartsen, maar ook de POH’s, physician assistants en assistenten me met medicatievragen snel te vinden. Ook belangrijk: ik heb nu toegang tot het huisartsinformatiesysteem. Dat geeft me een completer beeld van patiënten dan ik in de apotheek had. Daardoor kan ik meer maatwerk bieden. Waar nodig overleg ik met de apotheker in de wijk – onze lijntjes zijn kort. Ik ben ervan overtuigd dat deze vorm van samenwerken de kwaliteit van zorg ten goede komt.”
Dat is precies wat projectleider Ankie Hazen met het project voor ogen heeft. Reden genoeg om het apothekersspreekuur een vaste plek te geven in de huisartsenpraktijk, stelt ze. Maar voor het zover is, moet er nog wel een aantal barrières worden beslecht. Een praktisch obstakel is bijvoorbeeld de financiering. “Dankzij innovatiegelden van Achmea konden we tijdens de pilotfase in 2014 de salarissen van de apotheker-behandelaars volledig betalen”, legt Hazen uit. “In het huidige project is daar onvoldoende budget voor. De deelnemers hebben dus zelf financiering moeten regelen. Sommigen zijn in dienst van een huisartsenpraktijk, anderen worden als zzp’er ingehuurd. Er zijn ook constructies waarbij huisartsen en openbaar apothekers de kosten delen. Vaak worden er subsidiepotjes voor ingezet. Hoe dan ook is de invulling bijna altijd tijdelijk. In POINT-i werken we nu verschillende scenario’s uit voor hoe de apotheker-behandelaar in de toekomst structureel kan worden gefinancierd.”
Een ander belangrijk doel van het project is de neuzen van de betrokken beroepsgroepen dezelfde kant op te krijgen. Want ondanks de positieve uitkomsten van de pilot en de grote interesse in de huidige opleiding, leven er zorgen over de inzet van apotheker-behandelaars in de huisartsenpraktijk. De belangrijkste bezwaren: de nieuwe rol zou het vak van apotheker kunnen uithollen en bovendien broodnodig personeel uit de openbare apotheek wegtrekken.

Desgevraagd onderschrijft de KNMP het belang van een betere samenwerking tussen openbaar apothekers en huisartsen. Maar de meerwaarde zit hem niet in de fysieke locatie, laat de beroepsvereniging van apothekers in een reactie weten. ‘De KNMP is positief over een verdieping van zorgtaken door de openbaar apotheker, mits de randvoorwaarden goed zijn geregeld. Denk aan passende inzage in het medisch dossier en structurele bekostiging van consultvoering. Dit is nodig om een goede invulling te kunnen geven aan farmaceutische zorg. In principe is die niet gebonden aan een bepaalde locatie – de zorg kan dus zowel binnen de setting van een huisartsenpraktijk of gezondheidscentrum als van een openbare apotheek plaatsvinden. Hoe dan ook hebben huisarts en apotheker ieder een eigenstandige verantwoordelijkheid in de behandeling van een patiënt.’
Onafhankelijkheid
Een apotheker die zijn zorgen luid en duidelijk uit, is Cédric van der Kuy (28), voorzitter van de Vereniging van Jonge Apothekers (VJA). Het idee van de apotheker-behandelaar klinkt volgens hem charmant, maar hij zet grote vraagtekens bij de manier waarop de rol nu wordt ingevuld. Zo maakt hij zich zorgen over de onafhankelijkheid van apotheker-behandelaars, met name als die in dienst zijn van een huisartsenpraktijk. “Onze professionele rolverdeling is nu duidelijk”, zegt hij. “Stel dat een huisarts een farmacotherapeutische behandeling wil opstarten waar ik niet achter sta. Dan lever ik de medicatie als openbaar apotheker niet. Zou ik bij hem of haar in dienst zijn, dan verandert die dynamiek.”
Iets anders waar hij zich ongerust over maakt, is het opknippen van distributie van geneesmiddelen en farmacotherapeutische zorg, inclusief de bijbehorende geldstromen. “De twee zijn onlosmakelijk verbonden. Als farmaceutische producten niet meer dagelijks door je handen gaan, raak je de feeling ermee kwijt. In de apotheek kan ik capsules uit een doosje halen om te kijken of die niet te groot zijn voor een kind. Bij de huisarts doe je dat niet. Bovendien gaan de inhoudelijke ontwikkelingen in ons vak zo snel. In de apotheek zit je daar bovenop.”
De apotheek-behandelaars uit 2014 werkten allemaal voltijd in de huisartsenpraktijk. De nieuwe lichting combineert het werk daar, net als Marleen Brouwer, vaak met andere taken, in de openbare apotheek of het onderwijs. Is Van der Kuy positiever over zo’n hybride constructie? “Ik heb er niets op tegen als een openbaar apotheker bijvoorbeeld een ochtend in de week spreekuur draait bij een huisarts. Maar dan dus vanuit zijn eigen, onafhankelijke rol.”
Net als de KNMP vreest hij wel dat, als het aantal apotheker-behandelaars toeneemt, het takenpakket van de openbaar apotheker wordt uitgekleed. “Als we daar zelf het geld en de middelen voor krijgen, kunnen we deze zorgtaken prima vanuit de apotheek vormgeven. Ja, ik zou ook graag meer consulten voeren over het afbouwen van medicatie. En specialistenbrieven kunnen inzien, en labaanvragen kunnen doen. Laten we dat dus eerst eens goed regelen. Hetzelfde geldt trouwens voor de aanpak van het geneesmiddelentekort. Want al het extra werk dat dat ons oplevert, gaat ten koste van onze zorgtaken.”
Stevige brug
Ankie Hazen snapt het kritische standpunt van sommige collega’s goed. Maar het is volgens haar zeker niet zo dat de apotheker-behandelaar taken ‘afpikt’ van de openbaar apotheker. “Onlangs hebben we 1.200 consulten van apotheker-behandelaars geanalyseerd”, zegt ze. “Daaruit bleek dat 49 procent van die gesprekken anders door de huisarts zou zijn gedaan. Die rapporteerden een tijdswinst van 0,5 tot 5 uur per week. 16 procent van de consulten betrof zorg die anders onbehandeld was gebleven. Feitelijk nemen apotheker-behandelaars dus weinig taken van de apotheker over.”
Net als haar collega’s ziet Hazen ook de risico’s van gescheiden financiering van medicatieverstrekking en zorgverlening. “Het laatste wat we willen, is dat de rol van de openbaar apotheker wordt uitgehold. Vandaar dat we nu vol inzetten op het hybride model, waarmee we een stevige brug slaan tussen de werelden van de apotheek en die van de huisarts.”
De zorg over het verlies van onafhankelijkheid is volgens haar onterecht. “Iedere beroepsgroep in de huisartsenpraktijk werkt vanuit zijn eigen professionele autonomie, of dat nu de arts, de POH of de apotheker-behandelaar is. Bovendien is het geen vereiste dat de apotheker-behandelaar in loondienst komt.” Tot slot wil ze kwijt dat de meerwaarde van de fysieke aanwezigheid in de huisartsenpraktijk niet mag worden onderschat. “Apotheker-behandelaars zijn bij de dagstart en bij het patiëntenoverleg, en ze wisselen dagelijks kennis en ervaring uit met medezorgverleners in de praktijk. Dat lukt niet als je op afstand werkt.”
‘Als apotheker ben je gewend vooral advies te geven. Maar in de huisartsenpraktijk doe je veel meer’
Apotheker-behandelaar Marleen Brouwer
Marleen Brouwer kan dat alleen maar beamen. “Ik heb zelf tien jaar in een openbare apotheek gestaan. Toen werkte ik ook prima samen met de huisartsen uit de regio, maar het is totaal anders om volwaardig onderdeel uit te maken van een huisartsenteam. Tegelijkertijd help ik de openbaar apotheker óók, bijvoorbeeld als het gaat om betere informatie- en gegevensuitwisseling tussen huisarts en apotheek. Volgens mij is het echt een win-win-constructie, waar iedereen beter van wordt.”
Dit doet een apotheker-behandelaar:
- Werkt vanuit de huisartsenpraktijk of het gezondheidscentrum.
- Geeft voorlichting over goed geneesmiddelgebruik.
- Spoort proactief farmacotherapeutische problemen op bij patiënten en behandelt die.
- Voert consulten met patiënten, op eigen verzoek, op verzoek van de patiënt of andere zorgprofessionals.
- Voert medicatiebeoordelingen uit.
- Behandelt patiënten met klachten en wensen op het gebied van medicatie, en biedt begeleiding bij het starten, veranderen of afbouwen van medicatie.
- Biedt farmacotherapeutische begeleiding na ontslag uit het ziekenhuis.
- Verbetert medicatiegerelateerde (werk)processen in de huisartsenpraktijk, bijvoorbeeld rond herhaalmedicatie.
- Ondersteunt en ontlast medezorgverleners door farmacotherapeutische vragen te beantwoorden en te adviseren.
- Zorgt voor synchronisatie van behandelgegevens tussen het huisartsinformatiesysteem en het apotheekinformatiesysteem.
- Verzorgt (regionaal) onderwijs en nascholing.
Reactie LHV en NHG:
“We zouden graag zien dat de openbaar apotheker een grotere rol krijgt in de farmacotherapeutische zorg”, zegt huisarts Iddo de Ruiter (65), senior beleidsmedewerker bij de LHV, die op dit dossier samenwerkt met het NHG. “De vraag is hoe we de samenwerking tussen huisartsen en apothekers het beste kunnen versterken en de deskundigheid van apothekers beter kunnen benutten. Als zij lokaal willen samenwerken met een apotheker-behandelaar, is dat uiteraard mogelijk.
Tegelijkertijd zijn wij als beroepsvereniging en om praktische redenen niet direct voorstander van het uitbreiden van de huisartsenpraktijk met een apotheker. Hoe meer professionals er binnen de praktijk werkzaam zijn, hoe meer tijd en organisatie het vraagt dit goed te regelen. Ook ruimtegebrek speelt daarbij een rol.
Hoewel een korte fysieke afstand een goede samenwerking kan bevorderen, denken wij dat openbare apothekers aanvullende zorgtaken ook vanuit de openbaar apotheek kunnen vervullen. Dat kan huisartsen ontlasten én de farmacotherapeutische zorg versterken. Daarvoor is het dan wel van belang dat openbaar apothekers bijvoorbeeld toegang krijgen tot het HIS.”



