Wat de zorg kan leren van onderwijsexpert en sociaal werker Eric van ’t Zelfde

buiten de bubbel / Onderwijsexpert en sociaal werker Eric van 't Zelfde

Met welke ervaringen uit andere branches kunnen zorgprofessionals en beleidsmakers hun voordeel doen? Deze keer vragen we dat Eric van ’t Zelfde, voormalig rector en ‘onderwijsdokter’, nu sociaal werker bij de Rotterdamse Pauluskerk. 

Beeld Brenda van Leeuwen | Eric van ’t Zelfde

1) Wat thuis speelt, werkt buiten door

“Op een middelbare school zie je kinderen zeker 6 uur per dag. Je vormt een soort ecosysteem met elkaar. Dan ontwikkel je speciale voelsprieten. Hoe beweegt een kind zich door de school? Hoe zit het in zijn vel? Wat er thuis speelt, gaat mee naar school. Van echtscheiding en huiselijk geweld tot seksueel misbruik en verslavingsproblematiek. Als school, als rector, als docent, heb je de verantwoordelijkheid het gesprek erover aan te gaan en daar iets mee te doen. Dat is voor zorgprofessionals niet anders.


‘Van mijn vader moesten we rechtvaardig en moedig zijn. Die taak voel ik iedere dag’


“Mijn oma zei altijd: ‘Wees nooit een omstander’. Van mijn vader moesten we rechtvaardig en moedig zijn. Die taak voel ik iedere dag. Kijk niet weg, vraag hoe het gaat, hoe je kunt helpen. Zorg dat je het verhaal achter het probleem begrijpt – daarin ligt vaak het echte antwoord. En laat je niet weerhouden door ‘het systeem’.

Als iemand meer nodig heeft dan volgens het boekje kan, regel ik dat. Bijvoorbeeld de keer dat ik op een koude winterochtend bij school een groep leerlingen bibberend zag rondhangen. Een goede jas hadden ze niet, omdat hun ouders die niet konden betalen. Toen heb ik voor duizenden euro’s warme winterjassen aangeschaft. Mocht niet van de financiële administratie. Toch gedaan.”

2) Zonder relatie geen prestatie

“Kinderen met problemen, maar ook daklozen, hebben vaak een natuurlijk wantrouwen naar buitenstaanders. Als je bij hen iets wilt bereiken, zul je daar eerst aan moeten werken. Met veel geduld en altijd een houding van: ik ben oké, jij bent oké. Op een gegeven moment gaat de persoon tegenover je — kind of volwassene — herkennen dat je de juiste intenties hebt.

Zorgprofessionals hebben wat dit betreft een streepje voor. Zo heeft 92 procent van de burgers veel vertrouwen in huisartsen, becijferde Nivel in 2023. Voor specialisten en verpleegkundigen liggen deze percentages op respectievelijk 88 en 86 procent.”


‘Op een gegeven moment gaat de persoon tegenover je — kind of volwassene — herkennen dat je de juiste intenties hebt’


“Toch kan wantrouwen ook de relatie met een patiënt in de weg zitten. Bijvoorbeeld als het gaat om gedragsverandering. Want wie ben jij om mij te vertellen dat ik moet afvallen? Dan krijg je, net als in het onderwijs, alleen wat voor elkaar als je een goede relatie hebt. De tijdsinvestering om die op te bouwen, betaalt zich dubbel en dwars terug. Hetzelfde geldt trouwens voor relaties met medewerkers en collega’s.”

Over Eric

Eric van ’t Zelfde (1972) startte zijn onderwijscarrière als docent Engels. In 2009 werd hij rector van OSG Hugo de Groot in Rotterdam, een ‘slechte’ school die hij wist om te turnen tot een van de beste van Nederland. Daarna werkte hij als schoolleider achtereenvolgens bij Lyceum Oudehoven in Gorinchem, College De Brink in Laren en het Drachtster Lyceum.

Begin 2024 ging hij voor drie jaar aan de slag als sociaal werker bij de Pauluskerk in Rotterdam. Landelijke bekendheid kreeg Van ’t Zelfde als rector in het tv-programma Dream School, waarvan tot toe zeven seizoenen zijn uitgezonden. Verder treedt hij veelvuldig als spreker op. Na ‘Superschool’ en ‘Code Rood’ verscheen onlangs zijn derde boek, ‘Supersociaal’. Hierin deelt hij aan de hand van persoonlijke ervaringen zijn visie op het onderwijs en de samenleving als geheel.

3) Verlies het doel nooit uit het oog

“We willen excellent zijn’, hoorde ik jarenlang op scholen die ik bezocht. Daar werd alles in het werk gesteld om kinderen hoge examencijfers te laten halen. Niet in hún belang, maar in het belang van het bestuur. Want een hoog slagingspercentage betekent: meer leerlingen, en dus meer inkomsten. Het systeem was leidend, niet het achterliggende doel. De wereld op zijn kop. Door alle regels vergeten we collectief waar we het eigenlijk allemaal voor doen: goed voor onze leerlingen — of patiënten — en ons personeel kunnen zorgen. Als dat lukt, is succesvol onderwijs of doeltreffende zorg het natuurlijke gevolg.”


‘Door alle regels vergeten we collectief waar we het eigenlijk allemaal voor doen’


Beeld Brenda van Leeuwen | Eric van ’t Zelfde

4) ‘Rode’ mensen staan succes in de weg

“Als je aan het hoofd staat van een school met 1.200 leerlingen, ben je verantwoordelijk voor 1.200 toekomsten. De kinderen en hun ouders rekenen op je. Zij zijn, net als patiënten, van jou afhankelijk. Helaas heb ik te vaak gezien dat docenten zich dat niet – of niet meer – realiseren. Het zijn de uitgebluste, gefrustreerde of cynische collega’s, die achteroverleunen, of juist gaan saboteren. ‘Rood’ gedrag noem ik dat. Groene collega’s willen graag samenwerken en staan open voor verandering. Oranje medewerkers — vaak de jonge mensen — zitten er tussenin; met de juiste begeleiding kunnen zij groen worden. Heb je 5 procent of meer ‘rood’ in je team, dan kan dat al een verwoestend effect hebben.”


‘Het zijn de uitgebluste, gefrustreerde of cynische collega’s, die achteroverleunen, of juist gaan saboteren’


“Want een negatieve cultuur is besmettelijk. Vandaar dat je van rode medewerkers meestal afscheid moet nemen. Alleen is dat in de publieke sector niet zo makkelijk. Mijns inziens is de ontslagbescherming daar compleet doorgeslagen. Met als gevolg dat de rode mensen blijven zitten en juist de groene vertrekken. Funest voor gemotiveerd personeel én voor de leerlingen.”

5) Het loont om af en toe een zijstap te maken

“De fatale impact van ‘rode’ medewerkers heb ik 2 jaar geleden aan den lijve ondervonden bij het Drachtster Lyceum. Ik was daar binnengehaald om orde op zaken te stellen. 120 van de 128 docenten steunden de veranderingen die ik wilde doorvoeren, bleek uit een anonieme enquête. Maar de overige acht, onder wie een aantal mensen uit de medezeggenschaps­raad, maakten me het leven onmogelijk. Ze blokkeerden besluiten, lekten onwaarheden naar de pers en creëerden anonieme Twitter-accounts om me publiekelijk zwart te maken. Na 3 maanden moest ik verslagen de handdoek in de ring gooien.


‘Het werk in de Pauluskerk maakt me nederig en heeft tegelijkertijd het vuur in mij opnieuw doen ontvlammen’


“Mijn val was hard en diep; ik belandde in een burn-out. Na een paar maanden taarten bakken en tuinieren voelde ik dat even afstand moest nemen van het onderwijs. Begin vorig jaar ging ik daarom aan de slag als sociaal werker bij de Rotterdamse Pauluskerk, die onvoorwaardelijke hulp biedt aan wie dat nodig heeft. Het was het beste besluit dat ik had kunnen nemen. Het werk in de Pauluskerk maakt me nederig en heeft tegelijkertijd het vuur in mij opnieuw doen ontvlammen: we kunnen en moeten het als samenleving beter doen. Die drive kan ik goed gebruiken als ik straks terugga naar het onderwijs. Want uiteindelijk ligt daar toch mijn hart.”

6) Bestrijd ongelijkheid

“Dit voorjaar is het zevende seizoen van Dream School uitgezonden, het tv-programma waarin oud-profbokser Lucia Rijker en ik samen een groep schoolverlaters onder onze hoede nemen. Dream School staat voor mij symbool voor een groter probleem.

Inmiddels zitten in Nederland meer dan 70.000 kinderen thuis, blijkt uit onderzoek van het Nederlands Jeugdinstituut. De reden: voor bepaalde groepen, bijvoorbeeld met psychosociale problemen of uit achterstandsgezinnen, werkt het Nederlandse schoolsysteem gewoon niet goed. Daardoor vallen toch al kwetsbare leerlingen uit. Een harde streep door hun toekomst, want zonder diploma ben je niets. Zo worden ze dubbel de dupe: van hun omstandigheden én van slecht beleid.

Die groeiende tweedeling zie je in de hele samenleving, óók in de zorg. De 20 procent meest welvarende mensen in Nederland leven 24 jaar langer in goede gezondheid dan de minst welvarenden. En dat terwijl Nederland in de top 10 staat van rijkste landen ter wereld. Dat vind ik onverteerbaar. Laten we dit tij samen keren. Want een samenleving die accepteert dat de plek waar je wieg staat je toekomst bepaalt, is ten dode opgeschreven.”

Met welke ervaringen uit andere branches kunnen zorgprofessionals en beleidsmakers in de zorg hun voordeel doen? In de serie Buiten de Bubbel vragen we dat aan kopstukken uit verschillende sectoren.

Delen