Anna Reynvaan, een v/d 1e geschoolde verpleegkundigen
vrouwelijke voorvechters / verhalen van de eerste vrouwelijke medisch specialist, tandarts, dierenarts en verpleegkundige. Deze keer: een van de eerste geschoolde verpleegkundigen, Johanna Paulina (Anna) Reynvaan (1844-1920)

Anna Reynvaan was de dochter van een rijke Amsterdamse tabakshandelaar. Haar moeder overleed toen Anna tien jaar oud was. Vanaf dat moment ontfermde ze zich over haar vele broertjes en zusjes. Het zorgen zat er dus al vroeg in. Reynvaan trouwde niet. Hoewel werken in haar kringen gezien werd als ‘onvrouwelijk’ en dus ongepast, wilde ze niet aan huis gekluisterd zijn.
Geen toestemming van vader
Geïnspireerd door een vrouwelijk familielid besloot ze in 1870 naar Duitsland te gaan om gewonden van de Frans-Duitse oorlog te verzorgen. Haar vader gooide echter roet in het eten: hij wilde geen toestemming geven. Maar Reynvaan liet zich daar niet door ontmoedigen. Ze had haar zinnen nu eenmaal op de verpleegzorg gezet, al moest ze nog even wachten tot zich een nieuwe kans voordeed. In 1878 richtte het Witte Kruis de eerste officiële opleiding voor verpleegsters op. Reynvaan schreef zich direct in.
In 1880 behaalde ze haar diploma. Daarmee werd ze een van de eerste
geschoolde verpleegkundigen in Nederland. In die tijd werd de meeste zorg
thuis gegeven – openbare zorg was ‘armenzorg’. Met name de gemeentelijke gasthuizen verkeerden in slechte staat. Het ontbrak er aan hygiëne en orde, en het merendeel van de verzorgers was ongeschoold. Misstanden waren aan de orde van de dag.
‘Misstanden waren aan de orde van de dag. Het slaan van patiënten, het slapen waar gewaakt moest worden’
“Het slaan van patiënten, het mishandelen van zieken die geen fooi gaven, het slapen waar gewaakt moest worden, het niet toedienen van voorgeschreven medicijnen, het verstrekken van morphinepoeder tegen betaling […] en nog veel meer”, zo klonk een verslag daarvan in het Bataviaasch Nieuwsblad.
Beschaafde plek
Reynvaan besloot de omstandigheden in de gasthuizen te gaan verbeteren. Na een korte tijd bij het Amsterdamse Binnengasthuis werd ze in 1883 adjunct-directrice van het Buitengasthuis. Samen met directeur Jacob van Deventer voerde ze belangrijke veranderingen door om er een ‘beschaafde’ plek van te maken.
Zo controleerde ze of het personeel ’s nachts niet lag te slapen, en introduceerde ze ziekenhuiskleding voor patiënten en uniformen voor de verpleegsters. Daar bleef het niet bij : Reynvaan en Van Deventer besloten ook hun eigen opleiding tot ziekenhuisverpleegster op te zetten. Zij gaf de praktijklessen, hij de theorie.
De opleiding duurde maximaal drie jaar en was alleen bedoeld voor ‘beschaafde’ vrouwen. Al gauw begonnen andere ziekenhuizen hun opleidingsmodel te volgen. Langzaam maar zeker werden de ongeschoolde verpleegsters vervangen door geschoolde professionals, veelal vrouwen uit de midden- of hogere stand.
Volgens Reynvaan vereiste het verplegersvak ernst en toewijding. Ze deed er dan ook alles aan om het beroep verder te professionaliseren. Zo richtte ze in 1890 het Maandblad voor Ziekenhuisverpleging op, en organiseerde ze in 1892 het eerste congres voor ziekenhuisverpleging. Hierna werden opleidings- en exameneisen steeds meer gelijkgetrokken. In 1893 kwam er ook nog een Nederlandsche Bond voor Ziekenhuisverpleging. Als vanzelfsprekend had Reynvaan een plekje in het vijfkoppige bestuur.
Typisch vrouwelijk
Hoewel Reyvaan veel van deze initiatieven samen met de feministe Jeltje de Bosch Kemper ondernam, was ze zelf geen uitgesproken feminist. Ze zag verpleegster als een typisch vrouwelijk beroep, ondergeschikt aan het mannelijke artsenambt. Met zaken als loon en arbeidsomstandigheden hield ze zich niet bezig. Reyvaans voornaamste drijfveer leek het ‘beschaven’ van de ziekenhuizen en haar personeel.
In 1896 moest ze vanwege haar slechte gezondheid stoppen met werken. Ze bleef zich echter inzetten voor het maandblad, de Bond en vele verenigingen. Uiteindelijk werd ze geveld door de Spaanse griep, waaraan ze in 1920 op 75-jarige leeftijd overleed.
De naam van Aletta Jacobs – in 1878 beëdigd als de eerste vrouwelijke arts in Nederland – kent iedereen. Maar de eerste vrouwelijke medisch specialist, tandarts, dierenarts en verpleegkundige? Die raakten afgelopen decennia in de vergetelheid. Reden genoeg om hun verhalen te delen.



