Marie du Saar, de eerste vrouwelijke medisch specialist

vrouwelijke voorvechters / verhalen van de eerste vrouwelijke medisch specialist, tandarts, dierenarts en verpleegkundige. Deze keer: oogarts Marie du Saar (1860 - 1958)

Marie du Saar

Marie du Saar wist het als kind al: ze zou dokter worden. Dat haar ouders geen geld hadden om haar naar de universiteit te sturen, weerhield haar niet – als jonge vrouw werkte ze hard als huislerares om in haar vrije tijd te kunnen leren. Met behulp van een fonds van de kerk lukte het haar in 1881 uiteindelijk toch om geneeskunde te gaan studeren.

Van de professoren niets dan lof

Het leren ging Du Saar makkelijk af – ze was intelligent, ijverig en haalde hoge cijfers. Van haar professoren op de Universiteit van Amsterdam kreeg ze niets dan lof. Du Saar omschreef ze als haar ‘engelen’. “Ze kwamen mij in álle opzichten tegemoet”, valt te lezen in een interview met haar in 1950 in Het Parool.

Zo had ze innige banden met haar hoogleraar pathologie, Berend Stokvis, die haar ondersteunde bij het ver­krijgen van bijverdiensten. Du Saars mannelijke mede­studenten vonden het soms lastiger te verteren dat er een vrouw naast hen in de collegebanken zat. Met name het snijden in blote lichamen was volgens hen ‘onvrouwelijk’.

Professioneel stonden alle seinen voor haar op groen. Toch bleek het lastig om genoeg patiënten naar haar praktijk te trekken, en dan vooral mannelijke.

In 1888 studeerde Du Saar af, als derde vrouwelijke arts in Nederland. Ze ging gelijk aan de slag als arts­assistent bij oogarts Gunning in Amsterdam. Daar ontdekte ze haar liefde voor de oogheelkunde. Intussen werkte ze aan haar promotieonderzoek. Toen ze in 1890 als eerste vrouw aan haar universiteit promoveerde (en bovendien cum laude), was de belangstelling groot: de aula was zo vol dat een heleboel mensen in de gang moesten blijven staan.

Groepsfoto bij de oprichting van het Nederlands Oogheelkundig Gezelschap, 1892

Studiereis door Europa

Om zich verder te bekwamen in haar vakgebied, maakte ze een studiereis langs oogklinieken en bekende oogheelkundigen door heel Europa. Na Jena, Praag, Wenen en Zürich belandde ze in Parijs, waar ze haar toekomstige man leerde kennen, de Duitse violist en dirigent Heinrich Hammer.

In 1891 keerde de oogarts terug naar Amsterdam, waar ze in de Vondelstraat haar eigen praktijk opende. Daarnaast kreeg ze de leiding over een polikliniek voor minder­vermogende oogpatiënten. Een jaar later stapte ze in het huwelijksbootje met Hammer, met wie ze twee kinderen kreeg.

Professioneel stonden alle seinen voor haar op groen. Toch bleek het lastig om genoeg patiënten naar haar praktijk te trekken, en dan vooral mannelijke. Maar ook voor veel vrouwen bleek de stap naar een vrouwelijke oogarts eind 19e eeuw nog te groot.

Bijklussen

Omdat Du Saars mede-kostwinner te weinig verdiende, moest ze bijklussen. Ze gaf daarom cursussen over algemene gezondheidsleer op de Amsterdamse Huishoudschool en deed medische keuringen voor levensverzekeringsmaatschappijen.

Marie du Saar

Door al dat ‘schrapen’, zoals ze het zelf noemde, lukte het haar maar niet om zich volledig te focussen op haar eigen praktijk. Bovendien belandde ze na twee miskramen langdurig in een ziekbed, een nieuwe financiële tegenvaller. Tot overmaat van ramp was haar man na een aantal slechte zakelijke keuzes praktisch failliet gegaan. “Ik ben een wrak”, schreef ze destijds in een brief.

Droom in duigen

Uiteindelijk was ze in 1898 genoodzaakt haar praktijk te sluiten. Haar droom, waar ze al die jaren zo hard voor had gewerkt, viel in duigen. Met flinke tegenzin volgde ze haar man voor zijn werk naar Duitsland en later Zwitserland. Het huwelijk hield geen stand. In 1911 keerde de Du Saar terug naar Amsterdam, als alleenstaande moeder en huisvrouw. Haar vak heeft ze nooit meer uitgeoefend. Ze overleed in 1955 op 95-jarige leeftijd.

De naam van Aletta Jacobs – in 1878 beëdigd als de eerste vrouwelijke arts in Nederland – kent iedereen. Maar de eerste vrouwelijke medisch specialist, tandarts, dierenarts en verpleegkundige? Die raakten afgelopen decennia in de vergetelheid. Reden genoeg om hun verhalen te delen.

Delen