Dilemma: meegaan met wens om niet gereanimeerd te worden?
dilemma / Filosoof Lieke van der Scheer en specialist gezondheidsrecht Annemarie Smilde buigen zich over een casus
Een jonge vrouw die een kleine ingreep moet ondergaan, wil niet gereanimeerd worden. Moet de zorgverlener hierin meegaan?
De casus
Op een polikliniek pre-operatieve screening spreekt een anesthesioloog telefonisch een 22-jarige vrouw die een kleine ingreep moet ondergaan. De voorgeschiedenis vermeldt een persisterende depressieve stoornis (PDD). De patiënt geeft aan dat zij bij een eventuele hartstilstand niet gereanimeerd wil worden. Ze benadrukt dat ze geen actieve doodswens heeft, maar als er iets gebeurt waardoor het leven ophoudt, is dat wat haar betreft goed. Het peri-operatieve risico op een hartstilstand is te verwaarlozen.
De vraag is of de zorgverlener deze wens moet respecteren, of eerst moet onderzoeken in hoeverre de PDD of een eventuele niet-gediagnosticeerde depressie daarop van invloed is. Het team acht de patiënt zeker wilsbekwaam; zij kan de gevolgen van deze beslissing en behandelbeperking overzien. Wat moet de anesthesioloog doen?
Dit zeggen de experts:

“Volgens de WGBO mag een medische behandeling alleen worden uitgevoerd als de patiënt daar toestemming voor geeft. Dus op het eerste gezicht zou je denken: de zorgverleners moeten in deze wens meegaan. Ze vinden de patiënt immers wilsbekwaam, en het is haar goed recht om reanimatie te weigeren.
Toch is hier sprake van een speciale situatie. Het gaat hier om een medische setting. Daar komen niet-reanimeerverklaringen vaker voor, maar die zijn dan bedoeld voor kwetsbare patiënten met een verhoogd risico op ernstige complicaties met slechte uitkomsten. Het bespreken van de mogelijkheid van niet-reanimeren past dan in het behandeltraject en is bedoeld om overbehandeling te voorkomen.
In deze casus is de situatie anders. Er lopen hier twee repertoires door elkaar heen: het algemene recht om een medische behandeling te weigeren, en het verloop van een medische behandeling die een bepaalde logica en samenhang kent.
Er lopen hier twee repertoires door elkaar heen
De patiënt brengt het algemene recht reanimatie te weigeren binnen in een medische situatie waarvoor niet-reanimeerafspraken normaal gesproken niet zijn bedoeld. Daarmee markeert zij een grens die voor het operatieteam niet bestaat. Voor hen is het immers onderdeel van de ingreep om eventuele problemen die zich tijdens de operatie voordoen op te lossen.
Niet mogen handelen
Er is geen sprake van een groot risico bij een kwetsbare patiënt. Integendeel. Het is een kleine ingreep, het risico is gering, de patiënt is in principe gezond. Maar stel dat zich tijdens de operatie toch het ongelukkige geval van een hartstilstand voordoet. Dan zouden de zorgverleners niet mogen handelen om haar leven te redden. De vrouw zou hoogstwaarschijnlijk goed gered kunnen worden, maar zij sterft toch op de operatietafel. Onnodig.
De patiënt brengt het operatieteam met haar wens in een moeilijke situatie. Zij wil wel geopereerd worden maar – indien nodig – niet gereanimeerd. De vraag voor de zorgverleners is dus: zijn wij bereid onder die voorwaarde deze patiënt te opereren?
De vraag voor de zorgverleners is dus: zijn wij bereid onder die voorwaarde deze patiënt te opereren?
Ik zie twee mogelijke antwoorden op die vraag. Het eerste antwoord is: de wens min of meer negeren, er niet te veel op ingaan en gewoon gaan opereren. In de hoop dat het tijdens de operatie niet zal misgaan.
One package deal
De tweede, mijns inziens betere optie is de patiënt laten weten dat het een one package deal is. Dat het team complicaties oplost als die optreden tijdens de operatie. Ook als dit betekent dat er gereanimeerd moet worden. Zonder toestemming tot reanimatie geen operatie.
Het is dan aan de patiënt om haar eigen afweging te maken. Zo blijft de keuze bij haar en belast zij het operatieteam er niet mee. Daarnaast speelt nog de vraag of haar eventuele depressie verder onderzocht dient te worden. Maar dat staat los van deze kwestie.

“Een niet-reanimeerverklaring is een zogenoemde negatieve wilsverklaring: een verklaring van een patiënt dat zij deze bepaalde handeling niet wil in een situatie waarin zij zelf niet (meer) in staat is een beslissing te nemen.
Volgens de WGBO moet een behandelaar een schriftelijke negatieve wilsverklaring van een wilsbekwame patiënt volgen. Daarvan afwijken is alleen toegestaan als de behandelaar hiervoor een gegronde reden heeft. Van dit laatste kan bijvoorbeeld sprake zijn als het voor een behandelaar niet duidelijk is welke situatie de patiënt voor ogen had op het moment van het opstellen van de verklaring, of als hij twijfels heeft over de bedoeling van de patiënt.
Overwegingen voor verklaring
Gezien de omstandigheden in deze casus roept de verklaring van de patiënt dat zij niet gereanimeerd wil worden bij een eventuele hartstilstand vragen op, zoals: is hier sprake van een weloverwogen beslissing en in hoeverre heeft de persisterende depressieve stoornis hierbij een rol gespeeld? Kort gezegd: de opererend arts heeft meer informatie nodig om de verklaring van de patiënt te kunnen duiden. Zonder deze informatie heeft de arts een gegronde reden om de (schriftelijk vastgelegde) niet-reanimeerverklaring van de patiënt niet te volgen.
De anesthesioloog en/of operateur kan zelf met de patiënt in gesprek gaan over de overwegingen voor haar verklaring. Mede gelet op de voorgeschiedenis ligt het meer voor de hand om aan de patiënt voor te stellen dat zij het gesprek hierover eerst met haar huisarts voert en dit vervolgens terugkoppelt aan de anesthesioloog en/of operateur.
Is hier sprake van een weloverwogen beslissing?
Uiteraard moet de anesthesioloog en/of operateur aan de patiënt uitleggen waarom het in het kader van goede zorg nodig is om na te gaan of zij een zorgvuldige afweging heeft gemaakt. Tegelijk moet het voor de patiënt duidelijk zijn dat haar verzoek serieus wordt genomen én dat haar recht om een behandeling te weigeren niet ter discussie staat.
Schriftelijke verklaring
Blijft de patiënt na een gesprek met de anesthesioloog, operateur, de huisarts en/of anderen (zoals naasten) bij haar niet-reanimeerbeslissing, dan zal zij deze in een schriftelijke verklaring, voorzien van een datum en handtekening, moeten vastleggen. De anesthesioloog en/of operateur neemt in het dossier naast de verklaring ook een verslag van de gesprekken met de patiënt op. Naasten van de patiënt kunnen behoefte hebben aan inzage in deze verslaglegging en de verklaring, mocht de patiënt overlijden ten gevolge van een hartstilstand. Daarom is het belangrijk de patiënt te vragen om toestemming te geven voor inzage door (bepaalde) naasten. Een notitie van deze toestemming in het dossier is volgens de WGBO voldoende.
Dit dilemma stond ook in het magazine Arts en Auto. Ontvangt u deze nog niet? Bij interesse kunt u 3 gratis proefnummers afnemen.



