Elke stem telt
achtergrond / zeggenschap
Sinds juli 2023 hebben zorgprofessionals een wettelijk recht op zeggenschap. Wat betekent dat in de praktijk?

Om maar met de deur in huis te vallen: zeggenschap is een knap lastig onderwerp. Het is immers zo veelomvattend. Ongrijpbaar ook. Dat maakt het vaak ingewikkeld om het erover te hebben, laat staan om er praktisch mee aan de slag te gaan. Want wat houdt zeggenschap in de zorg eigenlijk precies in? Simpel gezegd: als zorgprofessional je stem laten horen en meepraten en -besluiten. Op individueel en teamniveau, maar ook in het bestuur van je organisatie en zelfs landelijk.
Sinds 1 juli 2023 is het recht op zeggenschap van zorgverleners vastgelegd in de Wet kwaliteit, klachten en geschillen zorg (Wkkgz). Letterlijk staat daarin dat ‘de zorgverlener die zorg verleent aan zijn cliënten in de gelegenheid gesteld moet zijn om invloed uit te oefenen op het beleid, voor zover dat beleid direct van belang is voor hun bijdrage aan het verlenen van goede zorg’.
Een beleidsmatige mond vol, maar feitelijk komt het erop neer dat zorgorganisaties nu wettelijk verplicht zijn om zeggenschap goed te organiseren. Dat geldt voor alle werkgevers in de zorg. Dus niet alleen voor ziekenhuizen, maar bijvoorbeeld ook voor ggz-instellingen en huisartsen- en paramedische praktijken met personeel.
Kluif
Maar hóé zeggenschap in de praktijk dan precies vorm moet krijgen, staat dus niét in de wet. Professionals, leidinggevenden en eventuele besturen bepalen zelf welke afspraken ze hierover maken. Veel organisaties blijken daar een hele kluif aan te hebben. Zeggenschap gaat immers over zo veel, van patiëntenzorg tot professionele ontwikkeling.
Nurses know better
Verpleegkundige, klinisch epidemioloog en onderzoeker Susette Keijzer weet uit ervaring hoe lastig het kan zijn om zeggenschap praktisch vorm te geven. In augustus 2021 begon ze in het Groene Hart Ziekenhuis in Gouda samen met chirurg Heleen Snijders het project ‘Nurses Know Better’.
Keijzer legt uit hoe ze te werk gaan: “Op uitnodiging van een afdeling starten we met het programma. We observeren hoe het er op de werkvloer aan toegaat en praten met medewerkers. Samen brengen we in kaart wat er beter kan. Bijvoorbeeld in de organisatie van het werk of in de samenwerking. Verpleegkundigen nemen hierin nadrukkelijk het voortouw – zij komen zelf met oplossingen.”
Bescheiden
Dat veronderstelt wel dat zorgprofessionals zich dúrven uitspreken. In de praktijk blijkt dat voor velen best ingewikkeld. “Van oudsher staan verpleegkundigen hiërarchisch natuurlijk lager dan artsen”, verduidelijkt Keijzer. “Ze kijken tegen hen op en wachten hun oordeel af. Bovendien zijn veel verpleegkundigen van nature bescheiden; ze nemen weinig ruimte in.
Het gevolg is dat veel van mijn collega’s het lastig vinden om hun mond open te doen. Naar elkaar, en al helemaal naar mensen die ‘boven’ hen staan. Terwijl artsen en verpleegkundigen de zorg sámen moeten vormgeven. Vanuit gelijkwaardigheid en respect. Met ‘Nurses Know Better’ helpen we verpleegkundigen een stem te geven en die te laten horen. Bij teamleiders, artsen en bestuurders.”
Ingebakken patronen
Hoe ingewikkeld het kan zijn om ingebakken patronen te doorbreken, ontdekte Keijzer toen ze voor het eerst met chirurg Heleen Snijders op pad ging. “In het begin nam zij automatisch het woord. ‘Maar jij zegt niks!’, antwoordde ze, toen ik haar daarop aansprak. Dat was confronterend — de aangeleerde bescheidenheid zat mij óók in de weg. Maar als we dingen willen veranderen, moeten we onze rol als professionals echt nadrukkelijker opeisen. Dat begint trouwens al in het onderwijs.”
In haar 11 jaar als verpleegkundige heeft Keijzer zeker verbeteringen gezien. Toch gaat de beweging wat haar betreft niet snel genoeg. “Ik spreek veel verpleegkundigen die overwegen uit de zorg te stappen. Niet omdat ze hun werk niet leuk vinden, maar omdat ze te weinig zeggenschap ervaren. Over de invulling van hun vak, over de roosters. Word je ziek van nachtdiensten en wil je in plaats daarvan best extra avonddiensten draaien? Ga erover in gesprek! Leidinggevenden moeten in zo’n geval de moed tonen om tot een creatieve oplossing te komen, ook al kan het formeel misschien niet.”

Cultuurverandering
‘Nurses Know Better’ richt zich vooral op zeggenschap op individueel en teamniveau. Hoe zit het intussen met het formele zeggenschap in Keijzers ziekenhuis? “Sinds 2 jaar heeft ons verpleegkundig stafbestuur stemrecht in plaats van adviesrecht. Dat is een belangrijke stap vooruit. Toch blijft het ook daar lastig om vanuit gelijkwaardigheid mee te praten – een arts die lid is van een maatschap heeft toch een andere positie dan een verpleegkundige in loondienst. Daar is echt een cultuurverandering voor nodig.”
Borging
Hoogleraar verplegingswetenschap en onderwijs en lector verpleegkunde Evelyn Finnema, nauw betrokken bij de Landelijke Monitor Zeggenschap (zie kader onderin), onderschrijft de uitspraken van Keijzer volmondig. Ze gelooft dat het wettelijke recht echt gaat helpen om zo’n cultuurverandering teweeg te brengen. “Het onderstreept het belang van goed zeggenschap. Dat zorgorganisaties nu formeel verplicht zijn met het thema aan de slag te gaan, is essentieel voor de borging. Door de inrichting van bijvoorbeeld adviesraden en stafbesturen wordt zeggenschap minder afhankelijk van individuele personen.”
Zorg verbeteren
Finnema pleit ervoor meer verpleegkundigen in beslissende functies te plaatsen. “Dat gaat niet vanzelf. Als professionals moeten we aan de poorten blijven rammelen. Hoe meer zeggenschap medewerkers hebben, hoe meer werkplezier ze ervaren, blijkt keer op keer uit onderzoek. Dat draagt weer bij aan het behoud van personeel.” Ze benadrukt dat zeggenschap geen doel op zich is, maar een middel om kennis van professionals optimaal te benutten en samen de zorg te verbeteren. “Dat lukt alleen als verpleegkundigen en andere zorgprofessionals aan tafel zitten. Op álle niveaus.”
Verschil
Daarover gesproken: sinds 2021 is de hoogleraar uit Groningen ook governmental Chief Nursing Officer (CNO) voor VWS. In die hoedanigheid geeft ze – gevraagd en ongevraagd – advies aan de bewindslieden van het ministerie. “Dat doe ik niet alleen. Ieder jaar stellen we een brede klankbordgroep samen, met verpleegkundigen, verpleegkundig specialisten, verzorgenden, jeugdzorg- en sociaal werkers en studenten en docenten van zorg- en welzijnsopleidingen. Vanuit dat brede perspectief geven we advies over onderwerpen als technologie in de zorg, werkdruk, agressie, werkplezier en opleiden. Onze input zien we regelmatig in beleidsstukken terug. Daar wordt dus echt iets mee gedaan. De stem van individuele zorgprofessionals maakt zo ook op landelijk niveau een verschil.”
Meerdere knoppen
Tot eind 2026 heeft VWS in totaal 28 miljoen euro uitgetrokken voor zorgorganisaties die zeggenschap willen versterken. Het Landelijk Actieplan Zeggenschap in de zorg (LAZ), een initiatief van negen beroeps- en brancheorganisaties in de zorg, helpt ze daarbij.
Op zeggenschapindezorg.nl, de site van het Landelijk Actieplan Zeggenschap, zijn voorbeelden, tips en materialen te vinden. Ook is hier het Kennisdocument 2024 te downloaden, met daarin de nieuwste inzichten om zeggenschap in de zorg en het sociaal domein te versterken.
Peiling
Hoe ervaart u zeggenschap? Waar liggen volgens u kansen om zeggenschap in de zorg te versterken? De projectorganisatie van het Landelijk Actieplan Zeggenschap is benieuwd naar uw mening. Deel uw visie en vul de peiling in op zeggenschapindezorg.nl/peiling
Subsidieaanvraag
“Vanuit het LAZ ondersteunen we organisaties bij het schrijven van een subsidieaanvraag en een plan van aanpak”, zegt programmaleider Annamarike Seller-Boersma. “Ook begeleiden we ze bij de uitvoering daarvan. Sinds de start in 2022 hebben al meer dan 400 zorgorganisaties meegedaan – de laatste groep van 60 is vorige maand gestart.
Met de opgedane kennis hebben we praktische instrumenten ontwikkeld, zoals een e-learning, een teamspel en een poster met gesprekstechnieken. Ook hebben we een roadmap gemaakt voor hoe je in je organisatie met zeggenschap projectmatig aan de slag kunt gaan. Verder delen we wekelijks goede voorbeelden op LinkedIn en organiseren we jaarlijks een congres om kennis en ervaring uit te wisselen.”
Acties
Seller-Boersma, van oorsprong zelf verpleegkundige, benadrukt dat er niet één kant-en-klare oplossing is voor effectief zeggenschap in de zorg. Volgens haar zijn er meerdere knoppen waar je aan kunt draaien. “Bijvoorbeeld door professionals de gelegenheid te geven hun persoonlijk leiderschap te ontwikkelen. En zeggenschap een formele plek te geven in de besluitvorming. Welke acties je onderneemt, hangt af van het soort organisatie, de context en de ontwikkelfase van het zeggenschap. Uiteindelijk draait alles om maatwerk.”
Praktijkobstakels
Gevraagd naar de grootste praktijkobstakels hoeft Seller-Boersma niet lang na te denken. “Professionals geven aan vaak te weinig tijd en ruimte te krijgen om, naast hun reguliere werk, met zeggenschap aan de slag te gaan. Teamleiders spelen daarbij een cruciale rol. Zeggenschap versterk je nooit alleen, of vanuit één beroepsgroep. Iedereen heeft zijn eigen cruciale taak in het proces, van professionals en leidinggevenden tot bestuurders en ondersteunende diensten, zoals hr en financiën. Alleen als alle betrokkenen vanuit hun eigen rol bijdragen, kunnen we blijvend dingen veranderen.”
Landelijke Monitor Zeggenschap 2024
In opdracht van het ministerie van VWS werd vorig jaar voor de tweede keer een Landelijke Monitor Zeggenschap uitgevoerd. Doel van de monitor is in kaart brengen hoe medewerkers in de zorg en het sociaal domein zeggenschap in de praktijk ervaren. Meer dan 22.000 professionals vulden de vragenlijst in, waaronder ruim 15.000 verpleegkundigen.
Uit het onderzoek komt naar voren dat 50 procent van de ondervraagden meer zeggenschap in het werk wil. Het rapportcijfer voor ervaren zeggenschap is ten opzichte van 2023 gelijk gebleven: een magere 6,0. Er zijn kleine verschillen tussen zorgsectoren: de algemene ziekenhuizen en de thuiszorg scoren relatief het hoogst. Van de ondervraagden geeft 21 procent aan binnen een jaar bij hun huidige werkgever te willen vertrekken. Maar wat ook uit het onderzoek blijkt: hoe meer zeggenschap medewerkers ervaren, hoe lager de vertrekintentie.
Hoe meer zeggenschap medewerkers ervaren, hoe lager de vertrekintentie
Niet verrassend zijn de grootste verbeteringen ten opzichte van 2023 te zien bij organisaties die al langer bezig zijn om zeggenschap te versterken. Daar geven medewerkers aan dat hun stem in toenemende mate wordt gehoord, dat ze minder regeldruk ervaren en vaker zelfstandig beslissingen kunnen nemen.
Pilot zeggenschap IGJ
Begin dit jaar is de Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd (IGJ) een pilot gestart om te onderzoeken hoe zeggenschap van zorgprofessionals een belangrijker plaats kan krijgen in het toezicht. “Kwaliteitsverbetering is sowieso een belangrijk onderdeel van ons werk”, zegt Ellen Spierings, een van de betrokken IGJ- inspecteurs. “Medezeggenschap maakt daar onlosmakelijk onderdeel van uit. Met de pilot willen we in kaart brengen hoe we als IGJ zorgorganisaties kunnen stimuleren om zeggenschap verder te versterken. Daarbij kijken we niet alleen naar wat er formeel rond zeggenschap is geregeld, maar ook naar de effecten op de werkvloer.
Krijgen medewerkers voldoende tijd en ruimte om met zeggenschap aan de slag te gaan? Ervaren zij daarbij voldoende steun van leidinggevenden? Dat soort vragen.” Collega-inspecteur Maaike van Egmond benadrukt dat de focus dus niet op handhaving ligt. “We willen graag meedenken. Daarom gaan we tijdens de pilot vooral veel in gesprek. Met bestuurders, maar zeker ook met teamleiders, VAR-leden en andere medewerkers. Wat gaat goed? Wat kan beter? Die informatie geven we terug. Omdat we op veel plekken komen, kunnen we goede voorbeelden ook delen en zo helpen kennis te verspreiden.”
De pilot, die tot de zomer loopt, vindt plaats in de sectoren verpleging en verzorging en ziekenhuiszorg. De uitkomsten volgen later dit jaar.
Lees ook de blog van IGJ-inspecteur Ian Leistikow: Zeggenschap in de zorg, een linkse hobby?


