Favoriete pil: De stad der blinden

Beeld De Beeldredaktie/Diederik van der Laan

Bart Wolf (Den Haag, 1950) is kinderarts niet praktiserend Zijn favoriete pil: De stad der blinden van de Portugese schrijver en Nobelprijs­winnaar José Saramago.

“Wat mij trof in De stad der blinden van José Saramago, is hoe een samenleving razendsnel kan afglijden zodra vertrouwde structuren weg­­vallen”, zegt de Amsterdamse kinderarts Bart Wolf. “De orde verdwijnt, de zwaksten worden aan hun lot overgelaten en het recht van de sterkste geldt. Dit boek confronteert ons met de vraag hoe dun de laag van beschaving eigenlijk is.”

‘Het gaat in wezen niet over lichamelijke, maar over sociale blindheid’

De roman uit 1995 begint heel surrealistisch met een man die plotseling niets meer ziet. Al snel raakt een groot deel van de stad getroffen door dezelfde mysterieuze blindheid. “Het fascinerende is dat Saramago nergens uitlegt wat de oorzaak is”, aldus Wolf. “Hij beschrijft alleen de gevolgen, en die zijn ontwrichtend.”

De autoriteiten reageren met een drastische maatregel: de blinden worden opgesloten in een verlaten psychiatrisch ziekenhuis en aan hun lot overgelaten. Daar ontspoort het samen­leven volledig. Hygiëne verdwijnt, voedsel wordt schaars en machtsmisbruik viert hoogtij. Alleen de vrouw van een oogarts behoudt haar gezichts­vermogen en fungeert als getuige van de morele afgrond waarin de groep terechtkomt. Wolf: “Het gaat in wezen niet over lichame­lijke blindheid, maar over sociale blindheid: het weigeren elkaar nog echt te zien.”

Onmenselijk

Juist daardoor is de roman ook decennia later nog actueel. Het boek beleefde tijdens de coronapandemie een opleving, omdat lezers zagen hoe snel zekerheden kunnen wegvallen. “Saramago waarschuwt ons dat wie de ander niet meer ziet, de voorwaarden schept voor onmenselijke toestanden”, zegt Wolf. De taal in de roman is compact en gedetailleerd, vol subtiele ironie (vooral tegenover gezagsdragers), humor en mededogen. “Saramago is een meesterverteller”, betoogt Wolf, “met een enorme woordenschat en verbeeldingskracht.”

Confrontatie

Een surrealistische confrontatie overkwam Wolf zelf toen hij als jonge arts in 1975 in het net onafhankelijke Mozambique arriveerde. Hij verwachtte een energieke, socialistische samenleving, maar kreeg een autoritaire, witte directeur, die zich gedroeg alsof het land nog een Portugese kolonie was. “De roman deed me sterk denken aan die onverwachte confrontatie destijds, dat gevoel van vervreemding.”

Die ervaringen verwerkte Wolf later in zijn autofictieve roman De dokter en de weggelopen naald (2024). Daarin beschrijft hij, via een alter ego, de realiteit van werken in Zuidelijk Afrika. Hij koos voor autofictie, omdat hij zo de vrijheid had ervaringen te combineren met literaire verbeelding. “Zo kon ik scherper laten zien hoe groot de kloof soms is tussen idealen en praktijk.”

Delen