Klare taal: begrijpt de patiënt de medische informatie écht?
‘Het was u toch duidelijk?’ Voor veel patiënten blijkt medische informatie dat allerminst. Ook al zijn zorgprofessionals en -organisaties zich daarvan bewust, in de dagelijkse praktijk is begrijpelijk communiceren vaak moeilijker dan gedacht.

Nuchter. Foto. Positief. Visite. Uitslag. Ogenschijnlijk allemaal heel normale woorden en begrippen die iedereen kent. Maar bij het gebruik ervan in de zorg gaat het vanwege hun dubbele betekenis regelmatig mis. Want als je je nuchter in het ziekenhuis moet melden, dan betekent dat toch gewoon dat je vooraf geen alcohol mag drinken?
Iedere zorgprofessional kent wel dit soort voorbeelden van communicatieve misverstanden. Ja hoor, de patiënt is bekend met COPD, want zijn buurman lijdt daaraan. Radiotherapie heeft hij niet gehad, maar hij is wel bestraald. En zijn positieve test betekent vast dat er niets aan de hand is.
Boodschap
“Het blijkt vaak lastiger dan we denken om onze boodschap helder over te brengen”, zegt cardioloog Jeroen Slikkerveer (46), voorzitter van de Coöperatie Medische Staf van Ziekenhuis Rivierenland in Tiel. “In de loop van de tijd heb ik ontdekt dat patiënten me regelmatig niet begrijpen, zelfs als ik iets in mijn ogen simpel uitleg. Ecg, hartfalen, boezemfibrilleren, bij gebruik van dit soort – voor ons normale – medische termen knikken ze meestal begrijpend. Maar bij navraag blijkt het merendeel niet te snappen wat ze precies betekenen.”
Verschil in begrip
In ons land hebben zo’n 3 miljoen mensen moeite met lezen en schrijven. Bovendien vindt één op de drie volwassen Nederlanders het lastig om medische informatie te vinden, te begrijpen en toe te passen, becijferde NIVEL in 2024. Het gaat dan zowel om mondelinge als schriftelijke informatie, digitaal en op papier. In totaal zijn dat meer dan 5 miljoen mensen. Grote kans dus dat je als zorgverlener iedere dag een of meerdere van hen tegenover je hebt.
Slikkerveer werd daarmee geconfronteerd toen hij een paar jaar geleden in zijn ziekenhuis als chief medical information officer aan de slag ging. Ziekenhuis Rivierenland ligt in een regio met bovengemiddeld veel laaggeletterden, een van de redenen voor het ziekenhuis om begrijpelijke informatie tot strategisch speerpunt te maken.
“Daar heeft iedere patiënt recht op”, zegt de cardioloog. “Om die reden hebben we alle teksten op onze website herschreven in eenvoudiger taal, en ook die in onze folders en brieven. We bieden medewerkers een e-learning over laaggeletterdheid en lage gezondheidsvaardigheden. En we hebben taalambassadeurs die meedenken over hoe de informatie in ons ziekenhuis duidelijker kan. Dat zijn ervaringsdeskundigen die zelf moeite hebben gehad met lezen, schrijven, rekenen of digitale vaardigheden.”
‘Zelfs als ik iets in mijn ogen simpel uitleg, begrijpen patiënten me regelmatig niet’
Jeroen Slikkerveen
Door dit hele traject is hij zich veel bewuster geworden van het verschil in begrip tussen patiënt en arts. “Ik dacht daar vroeger echt te makkelijk over. Daarom vraag ik er als stafbestuurder nu ook steeds opnieuw aandacht voor.” De ene collega staat hier meer voor open dan de andere, erkent hij. “Een veelgehoorde zorg is dat er belangrijke informatie verloren kan gaan als je dingen te simpel uitlegt. Natuurlijk moet je daar alert op zijn. Het gaat erom de juiste balans te vinden. Maar als de patiënt je niet snapt, schiet je je doel sowieso voorbij.”

Ongelijke toegang tot zorg
Als het over begrijpelijke taal gaat, hoor je vaak de term ‘B1’. Die verwijst naar een Europese classificatie van zes taalniveaus: van A1 (het laagste) tot C2 (het hoogste). Tachtig tot negentig procent van de mensen begrijpt een tekst op niveau B1. Kenmerken daarvan zijn onder andere: korte, duidelijke zinnen en een actieve schrijfstijl met concrete voorbeelden. De taal van veel medische informatie is op C-niveau. Slechts vijftien procent van de Nederlanders kan dat niveau goed begrijpen.
“Als een patiënt informatie niet goed snapt, heeft dat grote gevolgen”, zegt Galja Hendrikse (54), coördinerend specialistisch inspecteur van de IGJ. “Omdat mensen de juiste weg in de zorg niet weten te vinden bijvoorbeeld. Of doordat ze behandeladviezen minder goed opvolgen, waardoor behandelingen voor hen minder effectief zijn. Dat kan leiden tot ongelijke toegang tot zorg en verschillen in levensverwachting of gezonde levensjaren.”
Écht begrijpen
Vorige zomer vroegen inspecteurs van de IGJ tijdens reguliere bezoeken aan 74 zorginstellingen expliciet hoe zij ervoor zorgen dat patiënten informatie écht begrijpen, en dat die aansluit op hun persoonlijke situatie. Ziekenhuizen, ggz-instellingen en verzorg- en verpleeghuizen, de verschillen bleken groot.
“Enkele organisaties waren al heel ver en hebben in al hun communicatie-uitingen aandacht voor begrijpelijkheid”, vertelt Hendrikse, zelf voormalig specialist ouderengeneeskunde. “Anderen zien dat vooral als verantwoordelijkheid van de individuele zorgverlener. Of ze richten zich enkel op een specifieke groep, bijvoorbeeld mensen die het Nederlands niet goed machtig zijn.”
Actielijst
Op basis van de bevindingen van de inspecteurs heeft de IGJ een lijst opgesteld van acties die in de praktijk blijken te helpen om begrijpelijk(er) te communiceren met patiënten. Denk aan gesprekken afstemmen op het taalniveau van de patiënt, vragen of iemand de informatie echt heeft begrepen, pictogrammen, tekeningen of korte teksten gebruiken en langere of extra afspraken inplannen als iets onduidelijk blijft.
“Lang niet alle zorgorganisaties hebben hier al beleid voor”, aldus Hendrikse. “Bovendien controleren zorgverleners lang niet allemaal of patiënten informatie echt snappen. We gaan dit onderwerp daarom vanaf nu structureel aankaarten tijdens onze inspectiebezoeken.”
Volgens de inspecteur begint het allemaal met bewustzijn. Ze benadrukt dat het probleem van te moeilijke taal zeker niet alleen bij artsen speelt. “We zien dat ook bij andere zorgberoepen. Maar academisch geschoolde zorgprofessionals moeten vaak wel extra moeite doen om begrijpelijke taal te gebruiken. Bovendien durven patiënten tegen hen minder snel te zeggen dat ze iets niet snappen.”
Eyeopener
Iemand die daarover kan meepraten, is arts Stan Geurts (37). Als tiener had hij al een fascinatie voor medische taal. Op de middelbare school las hij voor de lol het anatomische zakwoordenboek. Later, als student-assistent, hielp hij in het ziekenhuis waar hij werkte bij het schrijven van begrijpelijke medische brieven. Eenmaal arts ontdekte hij hoe weinig patiënten begrijpen en onthouden van wat de dokter meedeelt.
“Ik weet nog dat ik op een verjaardag zat waar iemand vertelde over een consult bij een specialist. Er klopte niets van zijn verhaal. Het was voor mij een eyeopener: medisch jargon is vaak veel te moeilijk. En meer informatie is niet altijd beter.”
De hulpdokter
Geurts, inmiddels parttime alarmcentrale-arts en medisch adviseur, besloot zich te gaan inzetten om medische taal begrijpelijker te maken. Onder de noemer ‘De Hulpdokter’ geeft hij nu zo’n vijf jaar schrijfworkshops aan zorgprofessionals. Daarnaast adviseert hij zorgorganisaties over hoe ze hun teksten toegankelijker kunnen maken voor de gemiddelde Nederlander.
“De truc is om te leren omdenken”, zegt hij. “Of je nu arts, apotheker, verpleegkundige of echoscopist bent, vraag jezelf steeds af: welke informatie heeft de patiënt minimaal van mij nodig? Wat wil hij of zij écht weten? Het antwoord is vaak verrassend basaal: of die kanker heeft. Of doodgaat. Wat iemand wel of niet moet doen. Neem dát als uitgangspunt voor je gesprek, brief of folder. En bedenk: hoe meer je vertelt, hoe minder mensen onthouden. Het loont dus echt om selectief te zijn.”
‘Vraag je steeds af: welke informatie heeft de patiënt écht van mij nodig?’
Stan Geurts
Nog een tip van Geurts: check aan het eind van elk gesprek of je duidelijk genoeg bent geweest. Zeg bijvoorbeeld: ‘Ik wil graag weten of ik het goed heb uitgelegd. Kunt u mij vertellen wat u nu gaat doen?’ Of vraag: ‘Wat zegt u straks tegen uw familie als u thuiskomt?’ “Eventuele misverstanden kun je dan meteen rechtzetten. Houd het wel bij jezelf – je patiënt of client moet niet het gevoel krijgen dat je hem overhoort.”
Terugvraagmethode
Cardioloog Jeroen Slikkerveer gebruikt deze zogenaamde terugvraagmethode, ontwikkeld door Expertisecentrum Pharos, inmiddels dagelijks. “Je kunt die voor allerlei onderwerpen toepassen. Bijvoorbeeld als je uitleg geeft over een ziekte of behandeling, bij samen beslissen of bij adviezen over gezond leven. Ik heb van deze methode geleerd dat er niet één tekst of aanpak is die altijd werkt. Bij iedere patiënt moet je opnieuw ontdekken hoe je je boodschap het beste kunt overbrengen. Blijkt iemand de informatie niet te kunnen reproduceren, dan bied ik vaak aan de kernboodschap in een paar zinnen op te schrijven.”
Het klinkt allemaal heel logisch en vanzelfsprekend, maar gezien de cijfers is er in de zorg nog veel werk aan de winkel. Geurts: “Er valt een wereld te winnen, Óók voor het toegankelijk houden van de zorg. Het is immers aannemelijk dat patiënten die medische informatie begrijpen minder vaak met vervolgvragen bellen of mailen en instructies beter opvolgen.”
Terugvraagmethode
Pharos, het landelijk expertisecentrum dat zich inzet voor het terugdringen van gezondheidsverschillen, biedt meer informatie en een wetenschappelijke onderbouwing van de terugvraagmethode. Zie: pharos.nl/terugvraagmethode. Op de website van Pharos zijn ook andere materialen te vinden over begrijpelijke informatie, zoals infosheets en begrijpelijke vragenlijsten.
Hulp van AI
Voor wie het ingewikkeld vindt om medische informatie simpel over te brengen, is er tegenwoordig een handige oplossing: laat AI het voor je doen. “Dat lijkt inderdaad ideaal”, zegt Geurts. “Maar helaas werkt het niet. Of in ieder geval niet goed genoeg. Chatbots kunnen teksten prima versimpelen. Dat alleen is echter niet genoeg. Want heeft de patiënt die informatie eigenlijk wel allemaal nodig? Daar heeft de bot geen oordeel over.”
Voor een effectieve medische tekst moet je de belevingswereld en het kennisniveau van de patiënt begrijpen én weten wat de intentie van de behandelaar is, stelt hij. “Daar een brug tussen slaan, dat kan AI niet.”
Menselijk oordeel
Raadt hij het gebruik van AI dan helemaal af? “Zeker niet. Chatbots zijn een prima hulpmiddel en klankbord. Je kunt zo’n programma bijvoorbeeld best vragen hoe je bepaalde ingewikkelde termen simpeler kunt uitleggen, of suggesties laten doen voor kortere zinnen in een tekst. Maar er is altijd een menselijk oordeel nodig om te bepalen of de inhoudelijke boodschap correct is en goed overkomt.”
Cardioloog Slikkerveer is in ieder geval terughoudend met het gebruik van AI bij zijn communicatie. “Dit soort technologie kan volgens mij juist de afstand tussen zorgprofessional en patiënt vergroten. Het zijn immers niet mijn woorden, maar die van een taalmodel. Ik wil me zelf in mijn patiënten verdiepen, omdat ik het meeste leer van mijn contacten met hen. Oók over welke uitleg het beste werkt.”




1 reactie
Waarom gelijk geen link in het artikel naar de lijst van de IGJ voor begrijpelijke taal ??
Kan hem op de site van de IGJ niet vinden, maar misschien is dat omdat de gvndn lnk’s n d zkblk gn bgrplke tl zn….?
Geert
9 juli 2026 / 14:42